Nhìn nhận ngành của một nhà đầu tư đáng chú ý

Vào đầu năm 2025, DeepSeek vụt sáng như “một mũi tên xuyên trời”, mở màn cho việc nhìn nhận lại câu chuyện và các giá trị của Trung Quốc. Đây cũng là năm hoàn thành của “Kế hoạch Made in China 2025”. Trung Quốc sở hữu toàn bộ các ngành công nghiệp trong danh mục phân loại ngành công nghiệp của Liên Hợp Quốc, bao gồm 41 nhóm ngành công nghiệp lớn, 207 nhóm ngành công nghiệp trung, và 666 nhóm ngành công nghiệp nhỏ. Trước đây, người ta vẫn nói rằng, Trung Quốc có sản lượng của 220 loại sản phẩm công nghiệp chủ lực đứng đầu thế giới. Cách nói mới nhất của Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin là: trong 504 loại sản phẩm công nghiệp chủ lực, đa số sản phẩm của nước ta có sản lượng đứng đầu thế giới.

Ngoài ra, Trung Quốc có hơn 570 doanh nghiệp công nghiệp lọt vào top 2500 về chi tiêu R&D toàn cầu, và năm 2024 có 64 doanh nghiệp sản xuất lọt vào danh sách Fortune 500. Tổng số đơn đăng ký sáng chế quốc tế năm 2024 là 273.900 đơn, trong đó Trung Quốc nộp 70160 đơn, chiếm khoảng 1/4 tổng số đơn.

Những dữ liệu này cho thấy, nguồn nhân lực của Trung Quốc đã chuyển dịch từ “lợi thế chi phí lao động” sang “lợi thế của kỹ sư”, và hơn nữa bước sang “lợi thế của các nhà khoa học”. Với việc nâng cấp nguồn nhân lực như vậy, lấy ngành chế tạo làm phương tiện, sự tiến hóa của tri thức và năng lực của Trung Quốc cũng bắt đầu đi vào hiệu ứng kép.

Tháng 1/2025, Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin cho biết Trung Quốc có 512.000 doanh nghiệp công nghiệp quy mô trở lên, với hơn 140.000 doanh nghiệp vừa và nhỏ “chuyên tinh đặc mới” (tập trung vào chuyên môn, tinh xảo, đổi mới và tính năng động), 14.600 doanh nghiệp “Tiểu Cự Tinh” “chuyên tinh đặc mới”, 1.557 doanh nghiệp “nhà vô địch đơn lẻ” trong lĩnh vực chế tạo, cùng với một loạt doanh nghiệp dẫn dắt và doanh nghiệp “trụ cột” trong chuỗi. Đây chính là xương sống của quá trình tiến hóa công nghiệp của Trung Quốc, đồng thời cũng là lý do để Trung Quốc đứng vững trước đủ loại phong ba trong quá trình toàn cầu hóa.

Sự phát triển đổi mới sáng tạo của ngành công nghiệp Trung Quốc gắn chặt với cải cách đổi mới của thị trường vốn. Ngày 13/6/2019, Sở Giao dịch Chứng khoán Thượng Hải chính thức khai trương sàn Khoa học & Công nghệ (Kế hoạch mạch vốn cho doanh nghiệp công nghệ, “Kết cấu khoa học”). Tính đến ngày 13/6/2025, số lượng công ty niêm yết trên sàn Khoa học & Công nghệ đạt 588 công ty; các công ty trong các ngành công nghiệp mới như công nghệ thông tin thế hệ mới, dược sinh học, sản xuất thiết bị cao cấp… chiếm hơn 80%. Sàn Khoa học & Công nghệ đã trở thành lực lượng tiên phong cho sự phát triển của thị trường vốn với trình độ cao, hướng tới tự chủ đổi mới khoa học-kỹ thuật và năng lực sản xuất “chất lượng mới”.

Đồng thời, sàn Khoa học & Công nghệ cũng là “mảnh đất thử nghiệm” cho cải cách thể chế của thị trường vốn, là điểm khởi đầu của cải cách theo cơ chế đăng ký. Tính đến sau 6 năm kể từ khi sàn Khoa học & Công nghệ chính thức được mở, nhờ các điều kiện phát hành và niêm yết đa dạng và bao dung, sàn Khoa học & Công nghệ có tổng cộng 54 doanh nghiệp chưa có lãi, 8 doanh nghiệp có cấu trúc quyền sở hữu đặc biệt, 7 doanh nghiệp theo mô hình red-chip, 20 doanh nghiệp niêm yết theo tiêu chuẩn của bộ tiêu chuẩn số 5, và 1 doanh nghiệp niêm yết chuyển sàn. Điều này cho thấy, các điều kiện phát hành và niêm yết đa dạng và bao dung đã cung cấp một sự hỗ trợ mà trước đây chưa có, cho việc thúc đẩy đổi mới dựa trên động lực.

Điều đáng phấn khởi là nhiều công ty trên sàn Khoa học & Công nghệ đang nhắm tới thượng nguồn của chuỗi giá trị, dùng “sức mạnh công nghệ cứng” từ đổi mới công nghệ để định nghĩa lại quyền định giá và quyền phát biểu trong cạnh tranh quốc tế. Ví dụ, trong giao dịch BD (business development) của thuốc đổi mới toàn cầu, các doanh nghiệp dược đổi mới trên sàn Khoa học & Công nghệ đóng vai trò quan trọng.

Theo tôi, trong hơn mười năm qua, trên thực tế Trung Quốc đã đạt được một lần nâng cấp công nghiệp vô cùng lớn. Không phải là bước tiến của một số doanh nghiệp hay một số ngành theo kiểu “tự xông lên” đơn lẻ, mà là một sự nâng cấp toàn diện, có hệ thống và tác động qua lại lẫn nhau.

Đối với việc nâng cấp công nghiệp và tiến hóa đổi mới sáng tạo của Trung Quốc, nhiều nhân sĩ từ nước ngoài đã có nhận thức sâu sắc, hoàn toàn khác với cách họ nhìn nhận về sản xuất tại Trung Quốc cách đây vài năm.

Giám đốc điều hành (CEO) của Apple, Tim Cook, nhiều lần nói rằng lợi thế của sản xuất tại Trung Quốc không nằm ở chi phí thấp, mà nằm ở con người, đó là “mật độ kỹ năng”. Trung Quốc có đủ nhiều nhân lực kỹ thuật nghề nghiệp, tạo nên sự tương tác giữa tay nghề của thợ thủ công, robot chính xác và thế giới máy tính.

Giám đốc điều hành trước của Google, Eric Schmidt, nói rằng cuối cùng Trung Quốc sẽ giành chiến thắng trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo một cách “huyền thoại”, “bởi vì họ có thể ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo nhanh hơn trong sản xuất hàng loạt”.

Bài viết “Real China Model” (Mô hình Trung Quốc Thật) được tạp chí Foreign Affairs của Mỹ phát hành trong ấn bản năm 2025 chỉ ra rằng Trung Quốc đã xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo lấy năng lượng điện mạnh và mạng lưới số làm trung tâm. Các quản lý nhà máy, kỹ sư và công nhân của Trung Quốc đã tích lũy hàng chục năm kiến thức quy trình—thông qua kinh nghiệm thực hành thu được, họ hiểu cách sản xuất sản phẩm và cách cải tiến sản phẩm.

Trong bài viết “Can China’s “Made in China 2.0” Become the Future of Global Manufacturing?” (Liệu “Made in China 2.0” của Trung Quốc có thể trở thành tương lai của sản xuất toàn cầu không?) do Diễn đàn Kinh tế Thế giới công bố, có đề xuất rằng hệ thống đổi mới của Trung Quốc là một hệ sinh thái đan xen chồng lấn, tương hỗ nuôi dưỡng lẫn nhau; sự tiến bộ của một lĩnh vực (như pin lithium) sẽ tạo hiệu ứng tràn sang các lĩnh vực khác (như xe điện, hàng điện tử tiêu dùng và hệ thống lưu trữ năng lượng). Thứ nằm sau hệ sinh thái này là điều nền tảng hơn—sự tích lũy và đào sâu “kiến thức về quy trình”.

Bài viết này đặc biệt nhấn mạnh vai trò của trí tuệ nhân tạo, cho rằng sự kết hợp sâu giữa trí tuệ nhân tạo và ngành chế tạo sẽ tăng cường vòng phản hồi giữa phần mềm và phần cứng—thiết kế, kỹ thuật và sản xuất đều diễn ra trong một cụm ngành liên kết chặt chẽ; các công cụ mới có thể được kiểm thử và cải tiến tại chỗ trong vài ngày thay vì vài tháng—hiệu ứng cộng hưởng như vậy và đổi mới theo chu kỳ ngắn khiến Trung Quốc có khả năng “thành công nhúng trí tuệ nhân tạo vào hệ điều hành vận hành công nghiệp”.

Mật độ kỹ năng, sự gia tăng kiến thức quy trình, sự kết hợp sâu giữa trí tuệ nhân tạo và chế tạo khiến đường cong học tập của sản xuất tại Trung Quốc không ngừng tăng tốc, từ đó đạt được chu kỳ lặp sản phẩm nhanh hơn và chu trình đổi mới nhanh hơn. Đây chính là “mật mã” thực sự để Trung Quốc hôm nay chuyển từ sản xuất sang sản xuất thông minh.

Là một nhà đầu tư nổi tiếng có nền tảng tư duy và nghiên cứu sâu rộng, ông Sheng Xitai (盛希泰) quyển “Industrial, Capital and Cycle” này bám rễ vào các cuộc khảo sát ngành sản xuất tuyến đầu và thực tiễn đầu tư tại ngay quê hương Trung Quốc, trình bày những nhận định và góc nhìn sống động nhưng cũng sâu sắc. Tôi đọc xong thì rất đồng cảm và nhận được nhiều gợi ý.

Ví dụ, tác giả cho rằng “đổi mới kiểu Trung Quốc” là đổi mới có tính hệ thống được dẫn dắt bởi vấn đề; là sự phổ cập khoa học công nghệ do kiểm soát chi phí ở mức cực hạn tạo ra; là việc “vượt lên trong làn đường cong” nhờ sự phối hợp chuỗi công nghiệp và tái sử dụng; và năng lực phối hợp-tái sử dụng của chuỗi công nghiệp Trung Quốc, về bản chất, là sự bùng nổ tập trung của năng lực mô-đun hóa. Sự hình thành năng lực mô-đun hóa này lại bắt nguồn từ lộ trình phát triển độc đáo của ngành sản xuất Trung Quốc: thị trường nội địa khổng lồ tạo áp lực ngược buộc doanh nghiệp nâng cao năng lực sản xuất linh hoạt, trong khi vị trí “nhà máy của thế giới” thúc đẩy chuỗi cung ứng liên tục tinh gọn phân công. Khi hai yếu tố này kết hợp, sẽ sinh ra sức bền công nghiệp ứng phó với mọi biến đổi; bất kể ngành công nghiệp mới xuất hiện dưới hình thức nào, ngành sản xuất tại Trung Quốc luôn có thể nhanh chóng phân rã nhu cầu công nghệ của chúng, gọi các mô-đun hiện có để kết hợp tạo ra đổi mới.

Với những nhận định như vậy, tôi thực sự đồng tình sâu sắc. Hồi đó, trong nghiên cứu về đổi mới của DJI, các đối thủ cạnh tranh ở nước ngoài sau khi tháo tách DJI drone thì phát hiện rằng, với cùng một chức năng, nếu do họ tự làm thì chi phí sẽ gấp đôi. Trong sản phẩm của DJI, 80% linh kiện là linh kiện dùng chung; đằng sau đó là “Thâm Quyến Hoa Cường Bắc + chuỗi công nghiệp vùng đồng bằng Châu Giang (Pearl River Delta)”, với hệ thống hoàn chỉnh về linh kiện điện tử tiêu dùng, phụ kiện chính xác… cho thấy năng lực cạnh tranh chi phí cực mạnh.

Gần đây, Morgan Stanley trong nghiên cứu về doanh nghiệp đổi mới của Trung Quốc là Xiaopeng (小鹏) chỉ ra rằng nhóm nghiên cứu phát triển xe tự lái (AD) và robot của Xiaopeng có mức độ cộng tác cực cao; 70% công việc R&D có thể dùng chung tài nguyên. Đồng thời, mảng xe tự lái và robot ở lớp phần cứng có nhiều điểm chồng lấn (như chip AI của Turing, cảm biến camera, bộ điều khiển miền…); cuối cùng, các ứng dụng ở phía công nghiệp của Xiaopeng đều chạy dựa trên cùng một mô hình nền tảng, có thể thực hiện liên thông dữ liệu đa chiều. Điều này không chỉ củng cố hiệu ứng mạng của Xiaopeng, mà còn tăng tốc tiến trình thu thập dữ liệu và học máy (machine learning).

Những ví dụ này đều cho thấy một cách đầy đủ rằng: ngành công nghiệp Trung Quốc từng bước tiến hóa đến ngày hôm nay, về năng lực đổi mới sáng tạo đã đi trước thế giới. Những kinh nghiệm và quy luật nội tại của nó xứng đáng được khai thác sâu và tổng kết. Theo tôi, giá trị của cuốn sách của ông Sheng Xitai nằm chính ở chỗ đó: đó là tác phẩm năng lượng tích cực củng cố niềm tin mạnh mẽ; đồng thời cũng là một tác phẩm chân thành dựa trên cơ sở thực tế, có logic giá trị, và có chiều sâu chuyên môn. Xứng đáng để giới công nghiệp Trung Quốc và giới đầu tư đọc. Tôi tin rằng chắc chắn sẽ mở ra điều hữu ích khi đọc sách.