Vượt qua cuộc khủng hoảng trí tuệ

Cộng đồng đang bàn luận sôi nổi về bài luận của Citrini Research, “Cuộc khủng hoảng trí tuệ toàn cầu năm 2028”. Đây là một thí nghiệm tư duy xuất sắc: một bản tin giả định từ tháng 6 năm 2028, hình dung AI gây ra một cuộc khủng hoảng kinh tế dây chuyền.

Bài viết này là một phản hồi cho bài luận đó. Hãy xem đây là một viễn cảnh phản biện, được trình bày với cùng tinh thần như bài gốc của Citrini: một kịch bản giả tưởng đối nghịch. Nó không nhằm khẳng định có mọi đáp án (không ai có cả), mà là tìm kiếm góc nhìn mới. Phản hồi này dựa trên nhiều năm nghiên cứu và phân tích được đăng tải trên @ RaoulGMI‘s Global Macro Investor và The Exponentialist, dịch vụ nghiên cứu công nghệ do tôi và Raoul cùng điều hành.

Bài luận của Citrini Research đã thu hút sự chú ý lớn, hoàn toàn xứng đáng. Đó là một thí nghiệm tư duy được xây dựng tinh tế: một bản tin giả tưởng mô tả AI gây ra khủng hoảng kinh tế dây chuyền vào tháng 6 năm 2028. S&P giảm 38%. Thất nghiệp đạt 10,2%. Thị trường thế chấp ưu đãi rạn nứt. Chuỗi tín dụng tư nhân sụp đổ qua hàng loạt khoản đặt cược liên kết vào tăng trưởng năng suất lao động trí óc.

Kịch bản này có tính logic nội tại, các cơ chế tài chính được nghiên cứu kỹ lưỡng, và luận điểm trung tâm — rằng trí tuệ dư thừa phá hủy nền kinh tế tiêu dùng mà nó từng được kỳ vọng sẽ thúc đẩy — rất khiêu khích. Một số phần của kịch bản có thể trở thành dự báo chính xác. Biến động thực sự đang đến gần, thậm chí có thể rất khó khăn. Quá trình chuyển đổi sang thời đại trí tuệ dư thừa chưa bao giờ là êm đềm.

Suốt hơn năm năm qua, tôi đã đắm chìm trong tư duy này. Tôi xây dựng các khung lý thuyết để hiểu điều gì xảy ra khi trí tuệ trở nên dư thừa, khi vòng quay AI-năng lượng tăng tốc, khi nền kinh tế chuyển từ lấy con người làm trung tâm sang một dạng hoàn toàn mới. Trong các bài luận của mình, tôi gọi đây là quá trình chuyển đổi sang một hệ thống kinh tế hoàn toàn khác: kinh tế hậu nhân loại. Từ nền tảng đó, tôi muốn đưa ra một phản hồi sâu sắc cho luận điểm của Citrini — dựa trên nhiều năm phân tích của chính tôi — với một kết luận rất khác biệt.

Luận điểm của Citrini cho rằng trí tuệ dư thừa phá hủy phía thu nhập của nền kinh tế — lương, việc làm, chi tiêu tiêu dùng — và kéo theo khủng hoảng tài chính. Tôi cho rằng trí tuệ dư thừa đồng thời phá hủy cả phía chi phí của nền kinh tế, thậm chí có thể nhanh hơn. Khi giá hàng hóa, dịch vụ và lương cùng sụp đổ, ta không ở trong khủng hoảng mà đang bước vào một hệ thống hoàn toàn mới; nơi mọi chuẩn mực, quy tắc, chỉ số cũ đều trở nên vô nghĩa.

Vậy sai lầm cốt lõi trong bài của Citrini là gì? Họ đo nền kinh tế hậu nhân loại bằng công cụ của kinh tế nhân loại, rồi nhầm lẫn sự bất nhất của số đo với sự sụp đổ.

Không ai có quả cầu pha lê, cũng không ai có mọi đáp án. Tất cả chúng ta đều đang cố ghép một câu đố bảy chiều mà không ai thực sự hiểu hết. Nhưng tôi cho rằng, dù tinh vi, bài luận của Citrini đã mắc một sai lầm sâu sắc và đáng chú ý. Công trình của tôi chỉ ra điều đó.

Khung thời gian tôi xét cũng dài hơn Citrini. Kịch bản của họ diễn ra trong hai năm. Tôi nhìn xa hơn, mười đến hai mươi năm. Tôi thừa nhận phía trước có thể sẽ rất hỗn loạn: một giai đoạn Chuyển Giao Thứ Tư đầy biến động, xáo trộn xã hội, đổ vỡ thể chế. Một phần những gì họ mô tả có thể sẽ xảy ra. Nhưng tôi cho rằng AI và các động lực của Kỷ nguyên Siêu Tăng trưởng có thể sẽ đưa chúng ta đến một hệ thống kinh tế hoàn toàn mới. Một hệ thống thực sự vận hành được. Và ở nhiều mặt, vận hành tốt hơn bất cứ thứ gì chúng ta từng biết.

Chỉ số đo sai lầm

Đây là điểm mấu chốt tôi muốn nhấn mạnh; nếu đúng, nó sẽ thay đổi toàn bộ cách nhìn nhận.

Mỗi chỉ số mà bài luận Citrini sử dụng — thất nghiệp 10,2%, S&P giảm 38%, vỡ nợ thế chấp tăng vọt ở San Francisco, tốc độ lưu chuyển tiền tệ chững lại — đều lấy mốc từ hệ thống cũ. Mọi chỉ số đều xuất phát từ nền kinh tế mà chúng ta đã quen thuộc: xoay quanh lao động con người, khan hiếm vật chất, GDP làm bảng điểm.

Nhóm tác giả, hoàn toàn dễ hiểu, nhìn vào các số liệu này và thấy thảm họa. Nhưng nếu những chỉ số đó không ghi nhận cái chết của nền kinh tế mà chỉ phản ánh sự sụp đổ của một khung đo lường đã lỗi thời thì sao?

Hãy nghĩ theo cách này. Bài của Citrini có một ý tưởng mạnh mẽ: GDP ma. Sản lượng xuất hiện trên sổ sách quốc gia nhưng không lưu thông trong nền kinh tế thực. Họ xem đó là dấu hiệu rối loạn. Nhưng tôi lại nhìn khác. GDP ma không phải lỗi, mà là tín hiệu. Nó cho thấy GDP đang mất dần ý nghĩa đo lường thực tế. Công cụ đo đã hỏng, nhưng Citrini lại đọc kết quả đó như thể nó phản ánh đúng tình trạng “bệnh nhân”.

Trong nghiên cứu về kinh tế hậu nhân loại, tôi lập luận rằng khi nền kinh tế chuyển sang dựa vào tự động hóa và sự dư thừa triệt để, GDP trở nên vô nghĩa. Nó không đo được một nền kinh tế mà chi phí nhiều hàng hóa, dịch vụ giảm gần về 0 — không đều và với tốc độ khác nhau, nhưng vẫn giảm. Nó không đo được mức tăng phúc lợi khổng lồ của con người khi trí tuệ trở nên dư thừa và gần như miễn phí. Và càng không đo được các hoạt động kinh tế tự trị — AI giao dịch với AI — hoàn toàn tách biệt khỏi thị trường lao động con người.

Trong nền kinh tế hậu nhân loại, GDP không còn là thước đo hợp lý. Vậy chúng ta nên quan sát chỉ số nào?

Chỉ số trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng

Đây là câu trả lời của tôi; ý tưởng trung tâm mọi suy nghĩ về nền kinh tế hậu nhân loại tương lai.

Chỉ số hợp lý nhất cho sự thịnh vượng trong nền kinh tế mới là sản lượng trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng. Xã hội chuyển hóa năng lượng thành trí tuệ hữu ích hiệu quả đến đâu?

Đây là chỉ số giải quyết nghịch lý trung tâm của kịch bản Citrini. Bởi đúng lúc kịch bản đó dự báo GDP co lại, S&P lao dốc, thất nghiệp tăng vọt, thì chỉ số trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng lại tăng dựng đứng.

Hãy nghĩ về các động lực tạo ra khủng hoảng Citrini. AI ngày càng tốt hơn. Năng lực tính toán ngày càng rẻ. Chi phí suy luận giảm mạnh. Hệ thống năng lượng do AI quản lý ngày càng hiệu quả. Chính những lực lượng đang phá hủy các chỉ số cũ lại đồng thời đẩy chỉ số trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng lên cao.

Đây là điểm then chốt: có hai đường trên biểu đồ. Một — GDP, việc làm, chi tiêu tiêu dùng — giảm. Đường còn lại — sản lượng trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng — tăng theo cấp số nhân. Bài luận Citrini chỉ nhìn vào đường đi xuống và kết luận ta đang khủng hoảng. Tôi cho rằng đường đi lên mới là tín hiệu thực sự. Đường đi xuống chỉ là tiếng ồn của một hệ thống đo lường sắp tàn.

Trong thế giới trí tuệ siêu dư thừa, mọi thứ đều bắt nguồn từ trí tuệ ngày càng tốt hơn và nhiều hơn. Đột phá khoa học. Vật liệu mới. Y tế tiên tiến. Năng lượng rẻ. Hạ tầng tốt. Sản xuất hiệu quả. Tất cả đều xuất phát từ sự cải thiện không ngừng khả năng chuyển hóa năng lượng thành trí tuệ.

Bài luận Citrini nhìn vào một cụm GPU ở North Dakota và nói: cỗ máy đó vừa phá hủy 10.000 việc làm văn phòng ở Manhattan. Tôi nhìn vào cùng cụm GPU và nói: nó cũng vừa làm sụp đổ chi phí nghiên cứu thuốc, khoa học vật liệu, dịch vụ pháp lý, giáo dục, quản lý năng lượng, phát triển phần mềm. Cả hai đều đúng. Nhưng bài luận chỉ chú ý phía thu nhập mà gần như bỏ qua phía chi phí.

Đó mới là sai lầm sâu hơn.

Sự dư thừa triệt để

GDP ma có hai mặt.

Đúng, sản lượng tách khỏi thị trường lao động. Citrini đúng về điểm này. Nhưng lực lượng phá hủy tiền lương cũng đồng thời phá hủy chi phí. Khi AI đẩy giá dịch vụ pháp lý về gần 0, bạn không cần lương 180.000 USD để thuê luật sư. Khi AI làm sụp đổ chi phí chẩn đoán y khoa, bạn không cần bảo hiểm đắt để khám bệnh. Khi tác nhân lập trình khiến phần mềm gần như miễn phí, khoản gia hạn SaaS 500.000 USD/năm mà Citrini lo lắng không còn là vấn đề của nhà cung cấp — mà là khoản tiết kiệm lớn cho người mua.

Những gì trông như nền kinh tế tiêu dùng sụp đổ dưới lăng kính GDP, ở góc khác lại là sự khai sinh của thịnh vượng giảm phát. Dư thừa tài sản. Sức mua thực tế tăng vọt dù thu nhập danh nghĩa giảm. Năng lực chi tiêu của người dân tăng theo cách không chỉ số truyền thống nào đo được.

Nếu một người kiếm 50.000 USD trong thế giới AI đã đẩy chi phí y tế, giáo dục, tư vấn pháp lý, lập kế hoạch tài chính, phần mềm, giải trí, sáng tạo về gần 0, liệu họ tốt hơn hay tệ hơn người kiếm 180.000 USD ở năm 2024?

Bài luận Citrini chưa từng xem xét điều này. Họ chỉ theo dõi tiền lương giảm mà không quan sát đồng thời chi phí những gì tiền lương cần mua cũng giảm.

Tôi hiểu sẽ có độc giả phản đối. Tôi không ngây thơ. Có những hàng hóa, dịch vụ quan trọng mà chi phí không giảm nhanh, thậm chí không giảm. Nhà ở. Thực phẩm vật lý. Năng lượng, ít nhất là một thời gian. Quá trình này sẽ không đồng đều. Một số lĩnh vực chi phí sụp đổ trong vài năm, số khác cần hàng thập kỷ. Quá trình chuyển đổi sẽ rất đau đớn với nhiều người, đó là thực tế xã hội cần đối mặt — vượt ra ngoài phạm vi bài này, nhưng tôi đã viết ở nơi khác. Tôi đã cảnh báo về khúc cua gắt phía trước, về thời khắc Chuyển Giao Thứ Tư có thể đến. Sẽ có xáo trộn xã hội, biến động chính trị. Tôi không phủ nhận điều đó.

Nhưng kịch bản Citrini lại xem chuyển đổi là vòng xoáy một chiều đi vào hư vô. Họ nói không có phanh tự nhiên. Vòng lặp thay thế không có điểm dừng.

Tôi không đồng ý. Phanh tự nhiên chính là sự dư thừa.

Foundation Layer Flywheel: Động cơ nền tảng

Điều này dẫn tôi đến động cơ tôi gọi là Foundation Layer Flywheel.

Năm 2023, tôi viết về mối cộng sinh sâu sắc giữa AI và năng lượng sạch. AI cần lượng năng lượng khổng lồ. Nhưng AI cũng là công nghệ duy nhất đủ sức quản lý hệ thống năng lượng phân tán, siêu phức tạp mà chúng ta xây dựng. Nhiều AI hơn mở khóa nhiều năng lượng hơn. Nhiều năng lượng hơn tiếp sức cho AI. Vòng quay cứ thế tiếp diễn.

Vòng quay này là nền tảng của toàn bộ Kỷ nguyên Siêu Tăng trưởng. Nó là lớp cơ sở cho mọi thứ phía trên. Và nó là lý do vòng xoáy thay thế của Citrini có phanh tự nhiên — điều mô hình của họ không tính đến.

Khi chỉ số trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng tăng, vòng quay này tăng tốc. AI rẻ, dư thừa làm hệ thống năng lượng thông minh hơn. Hệ thống năng lượng thông minh hơn cung cấp năng lượng rẻ hơn. Năng lượng rẻ hơn khiến AI càng rẻ. Và AI rẻ hơn lan tỏa xuống mọi lĩnh vực: vật liệu, sản xuất, y tế, hạ tầng đều rẻ hơn.

Bài luận Citrini hình dung vòng lặp phản hồi tiêu cực: AI phá hủy việc làm, người lao động bị thay thế chi tiêu ít đi, doanh nghiệp mua thêm AI, lặp lại. Không có phanh tự nhiên.

Nhưng song song còn có vòng lặp phản hồi tích cực, mạnh không kém: AI thông minh hơn, năng lượng rẻ hơn, chỉ số trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng tăng, chi phí mọi thứ phụ thuộc trí tuệ giảm, điều kiện vật chất cải thiện dù GDP danh nghĩa co lại.

Vòng lặp nào chiếm ưu thế? Đó là câu hỏi. Tôi cho rằng vòng lặp tích cực có sự hậu thuẫn của vật lý. Nó được thúc đẩy bởi sự cải thiện cấp số nhân trong chuyển hóa năng lượng thành trí tuệ — một đường cong đã dốc lên suốt nhiều năm và chưa có dấu hiệu chậm lại. Ngược lại, vòng lặp tiêu cực bị chi phối bởi quán tính thể chế, chính trị: như thị trường thế chấp, chính sách tài khóa, điều chỉnh thị trường lao động. Chúng là thực tế, gây đau đớn, nhưng không phải quy luật bất biến của tự nhiên. Đó là cấu trúc con người tạo ra và có thể thay đổi.

AI và robot: Yếu tố nhân khẩu học

Bài luận Citrini bỏ qua một trong những lực lượng vĩ mô quan trọng nhất hiện nay: nhân khẩu học.

Thế giới phát triển đang thiếu lao động. Dân số trong độ tuổi lao động giảm mạnh ở Mỹ, châu Âu, Nhật, Hàn, Trung Quốc. Đây là vòng lặp diệt vong về nhân khẩu mà tôi đã nhiều lần đề cập. Sinh ít, sống lâu, tháp dân số lệch đỉnh chưa từng có.

Như Raoul nhấn mạnh: Tăng trưởng GDP = Tăng trưởng dân số + Tăng trưởng năng suất + Tăng trưởng nợ. Tăng trưởng dân số đã biến mất từ lâu. Cách duy nhất để giữ GDP là tăng nợ. Chúng ta đang vay mượn từ tương lai để duy trì hiện tại.

Giờ hãy xem khi AI, robot hình người xuất hiện trong bối cảnh này. Bài luận Citrini xem sự xuất hiện của trí tuệ máy như một cuộc xâm lăng vào thị trường lao động khỏe mạnh. AI tràn vào, hàng triệu lao động bị loại bỏ.

Nhưng thực tế không phải vậy. AI đến với một thế giới thực sự cần nó. Chúng ta không đủ người. Dân số lao động ở các nước phát triển giảm nhanh đến mức nếu không có AI, robot, GDP cũng sẽ suy giảm cơ cấu.

Kevin Kelly gọi điều sắp tới là “The Handoff” (Bàn giao). Khi dân số con người đạt đỉnh rồi giảm, hàng tỷ AI và hàng chục triệu robot hình người xuất hiện lấp khoảng trống. Chúng ta đang bàn giao nền kinh tế cho các chủ thể phi nhân loại.

Điều này không xóa bỏ nỗi đau chuyển đổi của từng cá nhân. Người thật mất việc thật sẽ chịu khó khăn thật, cần được giải quyết. Nhưng ở cấp vĩ mô, AI và robot không thay thế người lao động, mà lấp đầy khoảng trống nhân khẩu học đe dọa nuốt chửng kinh tế.

Kịch bản Citrini hình dung một thế giới nơi AI phá hủy thị trường việc làm, không ai tìm được việc. Nhưng nếu thực tế năm 2028 là: AI, robot hình người đảm nhận hàng triệu vị trí vốn đã thiếu hụt do khan hiếm lao động, còn người bị thay thế khỏi công việc tri thức — dù đau đớn, nhưng với hỗ trợ — sẽ chuyển vào nền kinh tế mới tôi sắp mô tả?

Phần dư nhân loại

Đây là điều bài luận Citrini chưa từng xem xét. Khi kinh tế cũ co lại, một nền kinh tế mới đang tự hình thành từ bên dưới.

Tôi đã viết về sự trỗi dậy của “nhà công nghiệp solo”. Sam Altman nói về công ty một người trị giá tỷ đô. Ở một số lĩnh vực, AI cho phép một cá nhân siêu năng suất tạo ra sản lượng ngang hàng trăm nhân viên. Chúng ta sẽ chứng kiến hàng triệu chủ thể kinh tế mới — cá nhân độc lập, nhóm siêu nhỏ điều phối đội quân AI — tạo ra giá trị khổng lồ mà khung kinh tế cũ không thể nhìn thấy.

Nghiên cứu của Anthropic về cách mọi người dùng Claude cho thấy hình hài tương lai này: phát triển phần mềm, tư vấn, tài chính, marketing, sáng tạo nội dung. Ở mỗi lĩnh vực, một cá nhân xuất sắc với AI thành doanh nghiệp một người. Đây là hoạt động kinh tế mới, phần lớn diễn ra ngoài cấu trúc mà Citrini theo dõi.

Còn một sự dịch chuyển sâu sắc hơn. Khi trí tuệ máy đảm nhiệm toàn bộ công việc trí óc — lập trình, nộp hồ sơ pháp lý, phân tích tài chính, xử lý dữ liệu — giá trị kinh tế sẽ dịch chuyển lên các bậc cao hơn trong tháp Maslow, hướng tới những gì chỉ con người mới có thể tạo ra.

Tôi gọi đó là phần dư nhân loại: phần tạo giá trị đòi hỏi một con người phải là con người. Sự chú ý, đồng cảm, công nhận từ người thực sự thấu hiểu bạn. Nghệ thuật, câu chuyện từ người có trải nghiệm thật. Cố vấn giúp bạn vượt qua chuyển nhà căng thẳng, hướng dẫn giúp bạn đối diện khủng hoảng, người xây dựng cộng đồng tạo nơi bạn thuộc về.

Khi AI xử lý hết giấy tờ, điều gì còn khan hiếm? Cảm xúc. Kết nối. Ý nghĩa. Một nền kinh tế mới sẽ hình thành quanh những giá trị nhân loại không thể thay thế này. Nó tạo ra giá trị khổng lồ. Nhưng không xuất hiện trong GDP, cũng không được các chỉ số Citrini ghi nhận.

Đây là kinh tế xuất hiện sau điểm kỳ dị. Không phải vùng đất chết của thất nghiệp hàng loạt, mà là thế giới nơi kinh tế cũ phân hủy để nuôi dưỡng một thứ mới, lạ, và ở nhiều phương diện còn phong phú hơn.

Chuyển đổi hệ thống

Hãy tổng hợp lại.

Bài luận Citrini hỏi: điều gì xảy ra khi yếu tố đầu vào khan hiếm trở nên dư thừa?

Đó là câu hỏi đúng. Trong lịch sử kinh tế hiện đại, trí tuệ con người là yếu tố khan hiếm được định giá cao. Họ đúng khi nói phí này đang bị xóa bỏ. Trí tuệ máy giờ là sự thay thế đủ năng lực, tiến bộ nhanh cho trí tuệ con người ở nhiều công việc. Điểm này chúng ta đồng ý.

Nhưng Citrini kết luận rằng việc xóa bỏ phí trí tuệ con người là khủng hoảng. Tôi cho rằng đó là chuyển đổi. Họ nhìn con sâu bướm tan rã và la lên rằng sinh vật đang chết. Không sai — con sâu bướm đang chết. Nhưng bên trong kén, một thứ khác đang hình thành.

Thứ đang hình thành là kinh tế hậu nhân loại: trí tuệ không còn khan hiếm mà dư thừa. Chi phí lao động tri thức, rồi sản xuất vật chất, giảm gần về 0. Không phải trong một đêm, không đồng đều, nhưng là tất yếu. Thước đo cơ bản cho thịnh vượng không còn là tổng sản lượng kinh tế danh nghĩa, mà là hiệu quả chuyển hóa năng lượng thành trí tuệ. Giá trị con người trao đổi sẽ dịch chuyển khỏi công việc trí óc sang những điều sâu sắc hơn: đồng cảm, ý nghĩa, kết nối, sáng tạo, trải nghiệm không thể thay thế của việc sống cùng các thực thể có ý thức khác.

Chúng ta không tiến tới Khủng hoảng trí tuệ toàn cầu, mà đang bước vào Giai đoạn Chuyển đổi trí tuệ toàn cầu — một hệ thống kinh tế hoàn toàn mới mà tất cả chúng ta đều đang nỗ lực hiểu. Đúng, quá trình chuyển đổi sẽ đầy biến động, thậm chí rất khắc nghiệt. Sẽ có xáo trộn, đau đớn, biến động chính trị. Chuyển Giao Thứ Tư có thể là thật. Một phần những gì Citrini mô tả — mất việc, SaaS sụp đổ, ma sát về 0 — có thể đến, và sớm hơn nhiều người nghĩ.

Nhưng xét trên khung thời gian dài hơn tôi đang xét — mười đến hai mươi năm, không phải hai — kết luận họ đưa ra bắt đầu lung lay. Một đợt sụt giảm 57% ngang khủng hoảng tài chính toàn cầu, không có phanh tự nhiên? Kết luận đó dựa trên giả định: các chỉ số cũ vẫn phản ánh đúng hệ thống.

Tôi không nghĩ vậy. Sẽ có nỗi đau thực sự. Nhưng đó là đặc điểm của chuyển đổi, không phải bằng chứng rằng đích đến là thảm họa.

Có hai đường trên biểu đồ. GDP giảm. Chỉ số trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng tăng. Một trong hai là tín hiệu, còn lại là tiếng ồn của hệ thống đo lường sắp tàn.

Muốn hiểu điều gì đang diễn ra, chúng ta phải quan sát cả hai đường.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm:

1. Bài viết này được đăng lại từ [DMattin]. Mọi bản quyền thuộc về tác giả gốc [DMattin]. Nếu có ý kiến về việc đăng lại, vui lòng liên hệ đội ngũ Gate Learn, chúng tôi sẽ xử lý kịp thời.
2. Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Quan điểm và ý kiến trong bài viết này hoàn toàn thuộc về tác giả và không cấu thành bất kỳ lời khuyên đầu tư nào.
3. Bản dịch bài viết sang các ngôn ngữ khác do đội ngũ Gate Learn thực hiện. Trừ khi có thông báo, nghiêm cấm sao chép, phân phối hoặc đạo văn các bản dịch.