Đây là một bài toán triết học chính trị đã làm phiền lòng xã hội loài người hàng nghìn năm: Khi một chế độ độc tài kiểm soát chặt chẽ quân đội, truyền thông và các mạch máu kinh tế thông qua kiểm soát tư tưởng và bạo lực, thì sự thay đổi nội bộ gần như chắc chắn là hành động có rủi ro cao, thành công thấp. Kinh nghiệm lịch sử liên tục chứng minh rằng không tồn tại một giải pháp chống độc tài sạch sẽ, chi phí thấp và có thể sao chép được. Nếu tạm thời bỏ qua cảm xúc, chỉ nhìn vào kết quả lịch sử, thì lộ trình lật đổ độc tài phần lớn tập trung vào một số ít dạng chính. Những dạng này lặp lại không phải vì con người thiếu trí tưởng tượng, mà vì quyền lực chỉ có thể bị phá vỡ tại các điểm nhất định.

Loại thứ nhất, đảo chính nội bộ.

Đây là phương pháp có tỷ lệ thành công cao nhất, tốc độ nhanh nhất, nhưng tính chính nghĩa yếu nhất. Khi các biện pháp trừng phạt bên ngoài, cô lập ngoại giao hoặc áp lực chiến tranh bắt đầu đe dọa lợi ích toàn diện của nhóm cầm quyền, hoặc khi chính độc tài rõ ràng mất kiểm soát, hệ thống nội bộ thường sẽ kích hoạt “cơ chế tự vệ”. Cuộc đảo chính không phải là cách mạng, mà là cách để hạn chế thiệt hại.

Cần bổ sung rằng, lý do khiến con đường này thành công cao không phải vì người lập kế hoạch thông minh hơn, mà vì nó xảy ra trong hệ thống bạo lực nội tại. Nó gần như không chạm vào cấu trúc xã hội, do đó cũng gần như không giải quyết các vấn đề cấu trúc. Đây cũng là lý do tại sao chính quyền sau đảo chính thường nhanh chóng khôi phục áp lực cao, chỉ đổi mặt nạ.

Loại thứ hai, không hợp tác phi bạo lực.

Đây là con đường có đánh giá đạo đức cao nhất, nhưng phụ thuộc nhiều vào điều kiện và dễ bị đánh giá thấp về chi phí thất bại. Chìa khóa thành công của không bạo lực không bao giờ nằm ở số lượng người tham gia, mà ở khả năng làm lung lay chuỗi trung thành của những người thực thi bạo lực. Các hành động như đình công, biểu tình, không hợp tác kinh tế nhằm liên tục nâng cao chi phí quản lý, cho đến khi nội bộ hệ thống bắt đầu do dự.

Nhưng lịch sử cũng rõ ràng chứng minh: Một khi nhà cầm quyền đánh giá “chi phí chính trị để bắn súng thấp hơn chi phí thỏa hiệp”, thì không bạo lực sẽ nhanh chóng mất hiệu quả. Lúc này, tiếp tục duy trì không bạo lực chỉ còn là một lựa chọn đạo đức, chứ không còn là chiến lược thực tế.

Loại thứ ba, đàm phán chuyển giao.

Đây là con đường ít gây phá hủy nhất, nhưng phạm vi áp dụng rất hẹp. Đàm phán không có nghĩa là độc tài đột nhiên trở nên minh bạch, mà là tiếp tục cầm quyền đã không còn lý trí. Nó gần như chỉ xảy ra khi hai điều kiện cùng thỏa mãn: Một là phe đối lập đã có mối đe dọa thực chất; hai là nhóm cầm quyền vẫn còn kỳ vọng an toàn sau khi thoái lui.

Điều này cũng giải thích tại sao các chế độ độc tài mang tính cá nhân cao, có rủi ro thanh trừng cực lớn, hầu như không kết thúc bằng đàm phán. Đối với họ, thỏa hiệp không giảm thiểu rủi ro, ngược lại còn có thể thúc đẩy sự hủy diệt nhanh hơn.

Loại thứ tư, nội chiến và xung đột vũ trang.

Đây là con đường có chi phí cao nhất, không thể đảo ngược, và dễ mất kiểm soát nhất. Thường thì không phải là do “lựa chọn”, mà là kết quả của việc các con đường khác đều thất bại, bị đẩy ra theo cấu trúc. Một khi bạo lực trở thành công cụ chính trong cuộc chơi, mục tiêu chính trị sẽ nhanh chóng bị thay thế bằng logic quân sự, và năng lực quốc gia sẽ sụp đổ.

Lịch sử liên tục chứng minh rằng nội chiến rất giỏi trong việc phá hủy trật tự cũ, nhưng hiếm khi tự tạo ra trật tự mới. Người phải gánh chịu hậu quả cuối cùng gần như luôn là dân thường không liên quan gì đến cuộc đấu tranh quyền lực.

Loại thứ năm, can thiệp quân sự từ bên ngoài.

Đây là phương pháp có hiệu quả rõ rệt trong ngắn hạn, nhưng hậu quả dài hạn cực kỳ khó kiểm soát. Các lực lượng bên ngoài có thể loại bỏ chính quyền, nhưng không thể tạo ra tính hợp pháp cho xã hội. Khi cấu trúc quốc gia ban đầu bị phá hủy, và chưa hình thành được nhận thức chính trị mới, khoảng trống quyền lực thường sẽ bị lấp đầy bởi bạo lực, chính trị đại diện và bất ổn kéo dài. Trên phương diện luật pháp quốc tế và chính trị thực tế, con đường này gần như chắc chắn đi kèm tranh cãi về tính hợp pháp.

Loại thứ sáu, hành động chặt đầu hoặc “phẫu thuật” ngoài ý muốn.

Đây là biến thể kỹ thuật của con đường thứ năm, cố gắng loại bỏ trực tiếp các điểm nút quyền lực cao nhất với chi phí quân sự thấp nhất. Ưu điểm tiềm năng của nó là giảm thiểu rủi ro chiến tranh toàn diện, nhưng điều kiện tiên quyết là: chính quyền đó thực sự phụ thuộc nhiều vào cá nhân, chứ không phải mạng lưới thể chế. Một khi quyền lực đã phi cá nhân hóa, hành động chặt đầu có thể chỉ mang lại sự hỗn loạn tạm thời, chứ không phải chuyển đổi cấu trúc.

Vì vậy, câu trả lời cuối cùng của lịch sử luôn nhất quán: chống độc tài không phải là một bài toán kỹ thuật “có cách nào thông minh hơn”, mà là một bài toán thực tế “ai sẽ gánh chịu chi phí”. Sự khác biệt giữa các con đường không nằm ở thứ tự đạo đức, mà ở chỗ: ai sẽ chịu chi phí, bùng phát tập trung hay tiêu hao dài hạn, và xã hội có khả năng chịu đựng được chi phí đó hay không.

Và điều dễ bị đánh giá thấp nhất không phải là độ khó lật đổ, mà là thời gian dài và tính dễ tổn thương của việc xây dựng lại. Khi kẻ thù tượng trưng biến mất, thì những vấn đề thực sự mới bắt đầu.