Tại sao Lịch Sử từ chối trốn thoát: Điểm giao nhau giữa lý tưởng và hy sinh

Một thế kỷ rưỡi trước, tại pháp trường Luneta ở Manila, José Rizal bước tới cái chết một cách bình tĩnh — đó không phải là sự bình thản miễn cưỡng, mà là quyết định sau khi suy nghĩ thấu đáo. Điều thực sự đáng để suy ngẫm không phải là khoảnh khắc đó, mà là tại sao ông lại chọn cái chết khi còn có cơ hội sống sót.

Một anh hùng từ chối cứu viện

Năm 1896, khi Katipunan (Tổ chức bí mật dân tộc Philippines) lên kế hoạch giải thoát Rizal khỏi nơi lưu đày Dapitan, ông đã từ chối. Ngay cả khi Andres Bonifacio mời trực tiếp ông lãnh đạo cuộc cách mạng, Rizal vẫn từ chối.

Điều này không phải là do nhút nhát, mà là do đánh giá chiến lược. Rizal cho rằng, một cuộc nổi dậy chưa chuẩn bị đầy đủ sẽ chỉ dẫn đến đổ máu vô nghĩa. Ông nhìn thấy gì? Là đồng bào của ông vẫn chưa sẵn sàng để phản kháng toàn diện.

Ông và Katipunan đều hướng tới cùng một tự do, nhưng đi theo hai con đường khác nhau — Rizal chọn cải cách để tìm tự do, trong khi Katipunan chọn cách cách mạng để giành độc lập. Vào ngày 15 tháng 12 năm 1896, khi cuộc nổi dậy đã bùng nổ, Rizal đã công khai lên án nó trong tuyên ngôn, tuyên bố rằng ông “thật sự lên án cuộc nổi dậy này.”

Quan điểm này có vẻ mâu thuẫn, nhưng thực ra lại rất sâu sắc.

Lời nói vượt qua chính ý định ban đầu

Nhà sử học Renato Constantino trong phân tích năm 1972 đã chỉ ra một sự châm biếm: chiến dịch tuyên truyền của Rizal không khiến người Philippines gần hơn với Tây Ban Nha, mà còn gieo rắc ý thức ly khai. Những lời phê bình của ông dù nhẹ nhàng, nhưng như một lưỡi dao, cắt đứt ảo tưởng về sự đồng hóa của người Philippines.

Rizal từng tin rằng, đồng hóa với Tây Ban Nha là khả thi và mong muốn. Ông ngưỡng mộ nghệ thuật và tự do tư tưởng của châu Âu. Nhưng thực tế liên tục xói mòn niềm tin đó — trong tranh chấp đất đai tại Calamba, những khó khăn từ các tu sĩ Dòng Tên khiến ông hiểu rằng: giấc mơ đồng hóa chỉ là mơ. Năm 1887, trong thư gửi Blumentritt, ông đã thừa nhận điều này.

Constantino gọi Rizal là một “người Philippines có giới hạn” — một trí thức yêu nước nhưng sợ cách mạng. Nhưng chính vì giới hạn đó, ảnh hưởng của ông lại rộng rãi hơn. Mục tiêu ban đầu của ông là nâng cao “người Indio” lên mức Tây hóa, nhưng chính những tác phẩm của ông lại trở thành hạt giống của cách mạng.

“Ông không lãnh đạo một phong trào, nhưng ông đã khai sáng một thời đại,” đây là nhận xét chính xác nhất về Rizal.

Cái chết đã viết lại lịch sử như thế nào

Nếu không có sự xử tử Rizal, cuộc nổi dậy có thể vẫn xảy ra, nhưng hình thái hoàn toàn khác — phân tán hơn, thiếu đi sức mạnh tinh thần, dễ bị đàn áp hơn. Cái chết của ông đã thay đổi điều gì? Không phải chiến thuật, mà là tâm hồn của quần chúng.

Nhà sử học Ambeth Ocampo ghi lại một chi tiết: khi Rizal bước tới pháp trường, mạch đập của ông vẫn bình thường. Ông gọi đó là “anh hùng có ý thức” — người hiểu rõ hậu quả nhưng vẫn chết vì niềm tin.

Chính Rizal trong thư năm 1896 đã giải thích lý do chọn lựa của mình: ông muốn gửi đến những người phủ nhận lòng yêu nước của người Philippines rằng, “chúng tôi biết cách chết vì niềm tin của mình.” Đó không phải là cảm xúc bốc đồng, mà là một hình mẫu đạo đức được thiết kế cẩn thận.

Cái chết của ông đã củng cố khát vọng ly khai của nhân dân, đoàn kết các phong trào rời rạc, và làm rõ đạo đức cho cuộc cách mạng. Nhưng quan trọng hơn, nó xác nhận một chân lý: có những thứ xứng đáng để hy sinh.

Hôm nay chúng ta còn học được gì từ Rizal

Đây là câu hỏi cần thiết nhất để trả lời. Hiện nay, Rizal thường bị dựng lên như một “anh hùng được Mỹ tài trợ” — phần lớn do cách kể chuyện thuộc về thực dân Mỹ. Theodore Friend trong cuốn “Hai đế chế” chỉ ra rằng, lý do người Mỹ ngưỡng mộ Rizal là vì so với Bonifacio chiến đấu quyết liệt và Mabini cứng rắn, Rizal tỏ ra dịu dàng và dễ kiểm soát hơn.

Hãy nhân cách hóa Rizal, thay vì thánh hóa ông, để người Philippines có thể đặt ra những câu hỏi sâu sắc hơn: Những lý tưởng của ông còn phù hợp với ngày nay không? Những lý tưởng nào đã lỗi thời?

Core của Constantino là: miễn là tham nhũng và bất công còn lan tràn, Rizal vẫn còn phù hợp. Khi những lý tưởng đó thực sự được hiện thực hóa, anh hùng sẽ không còn cần thiết nữa. Nhưng rõ ràng, Philippines vẫn còn xa mới đạt đến giai đoạn đó.

Đây có thể là bài học lâu dài nhất của Rizal: từ chối thỏa hiệp như ông, kiên quyết chống lại áp lực và cám dỗ của tham nhũng, bất công. Không cần tử đạo, chỉ cần tỉnh thức và kiên định.

Ngày 30 tháng 12, không chỉ để tưởng nhớ cách Rizal chết, mà còn để nhắc nhở về lý do ông chọn không tự cứu — và cách lựa chọn đó tiếp tục nhắc nhở mỗi thế hệ rằng cái giá của lý tưởng luôn tỷ lệ thuận với giá trị của nó.