Web3 là gì? Hiểu về quyền sở hữu của người dùng trong thời đại Internet dựa trên giá trị

Web3 là gì? Câu trả lời cho câu hỏi này liên quan đến việc xem xét lại toàn bộ cấu trúc internet và mối quan hệ quyền lực. Nói một cách đơn giản, Web3 đại diện cho trải nghiệm internet mới dựa trên công nghệ phi tập trung, nó trả lại quyền lực từ các nền tảng tập trung cho người dùng và các bên tham gia. Đây không chỉ là một nâng cấp công nghệ, mà còn là một cuộc chuyển đổi căn bản về tạo giá trị, quyền sở hữu và kiểm soát.

Nhìn lại lịch sử ngắn gọn của internet để thấy tính tất yếu của Web3

Để hiểu Web3 là gì, chúng ta cần nhìn lại chặng đường phát triển của internet. Mỗi bước chuyển lớn của internet đều phản ánh cách con người hiểu về thông tin, quyền lực và giá trị mới.

Web 1.0: Dòng chảy thông tin một chiều

Thời kỳ đầu của internet (khoảng năm 1990), người ta gọi đó là thời kỳ Web 1.0. Internet của thời kỳ này là một “mạng chỉ đọc” — người dùng chủ yếu là người tiếp nhận và quan sát thông tin. Các doanh nghiệp tạo ra các trang web tĩnh, nội dung trình bày dưới dạng HTML, ít cá nhân tạo nội dung. Mạng lưới này không tương tác, người dùng lấy thông tin và cơ hội từ đó, nhưng không thể giao tiếp hoặc tham gia trực tiếp.

Web 2.0: Tham gia nhưng mất kiểm soát

Từ đầu thế kỷ 21, internet bước vào thời kỳ Web 2.0. Các mạng xã hội, trang web động và nền tảng tự xuất bản đã thay đổi tất cả. Mọi người giờ đây có thể đăng tải nội dung, tương tác và chia sẻ. Facebook, Twitter, YouTube khiến hàng tỷ người tham gia vào internet.

Dù trông có vẻ tuyệt vời, nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Trong khi người dùng bắt đầu tạo ra nội dung, quyền sở hữu và kiểm soát tất cả đều nằm trong tay các nền tảng. Những bức ảnh bạn tải lên Facebook, các tác phẩm bạn đăng trên Instagram, lượng người theo dõi bạn có trên YouTube — tất cả đều thuộc về nền tảng. Quan trọng hơn, dữ liệu của bạn bị thu thập, phân tích và thương mại hóa. Các nền tảng phân tích hành vi của bạn để nhắm quảng cáo, trong khi giá trị dữ liệu của bạn bị các trung gian chiếm đoạt hoàn toàn.

Đây chính là vấn đề cốt lõi: Trong Web 2.0, dù người dùng tạo ra giá trị, quyền phân phối giá trị lại tập trung trong tay một số ít các ông lớn công nghệ. Họ có thể thay đổi quy tắc, xóa nội dung, đóng băng tài khoản bất cứ lúc nào, còn người dùng gần như không có quyền gì.

Web3: Quyền lực trở về

Web3 là gì? Đó là phản kháng và thiết kế lại mô hình này. Trong Web3, quyền lực từ các nền tảng trở lại với người dùng. Người dùng không chỉ tạo nội dung mà còn sở hữu dữ liệu, tài sản và danh tính của chính mình. Sự chuyển đổi này không phải phép màu, mà được thực hiện qua các công nghệ như blockchain, hợp đồng thông minh và các giao thức phi tập trung.

Cốt lõi của Web3: Đồng thuận phi tập trung và quyền sở hữu của người dùng

Chìa khóa để hiểu Web3 là nắm vững hai khái niệm cốt lõi: phi tập trung và quyền sở hữu của người dùng.

Phi tập trung nghĩa là gì

Internet truyền thống dựa vào các nút trung tâm — các máy chủ tìm kiếm của Google, cơ sở dữ liệu của Facebook, dịch vụ đám mây của Amazon. Nếu các trung tâm này gặp sự cố, toàn bộ hệ thống có thể sập. Quan trọng hơn, các trung tâm này nắm giữ quyền lực tuyệt đối. Họ quyết định nội dung nào hiển thị, ai bị cấm, dịch vụ nào bị ngưng hoạt động.

Web3 sử dụng kiến trúc khác. Thay vì dựa vào một máy chủ trung tâm, nó gồm nhiều nút tham gia thành một mạng lưới. Mỗi bên tham gia có thể vận hành một nút, tham gia xác thực giao dịch và duy trì sổ cái. Không có thực thể đơn lẻ nào có thể thay đổi quy tắc hoặc tắt dịch vụ một cách tùy ý. Đó chính là sức mạnh của phi tập trung.

Ý nghĩa thực sự của quyền sở hữu của người dùng

Trong thời kỳ Web 2.0, một game thủ có thể dành nhiều năm và hàng nghìn đô la để mua tài sản trong game — trang bị, skin, bất động sản ảo. Nhưng tất cả đều không thực sự thuộc về bạn. Công ty game có thể thay đổi luật chơi, xóa tài khoản của bạn, mọi thứ bạn mua sẽ biến mất. Đã từng có trường hợp như vậy: một nền tảng game đột nhiên thay đổi chính sách, khiến hàng triệu người dùng mất đi tài sản số tích lũy nhiều năm.

Web3 thay đổi tất cả điều này qua NFT (token không thể thay thế). Mỗi tài sản số bạn mua có thể được đúc thành NFT, ghi nhận trên blockchain. Điều này có nghĩa là bạn thực sự sở hữu nó. Không công ty nào có thể xóa, đóng băng hoặc thay đổi thuộc tính của nó. Bạn thậm chí có thể chuyển nó sang game khác để sử dụng — khả năng di chuyển tài sản giữa các nền tảng này trong Web 2.0 là không thể.

Đây không chỉ là thay đổi về công nghệ, mà là chuyển đổi căn bản về quyền sở hữu.

Từ hệ sinh thái công nghệ đến ứng dụng thực tế: Web3 hoạt động như thế nào

Web3 là gì? Từ góc độ kỹ thuật, nó là một hệ thống phức hợp gồm nhiều lớp phối hợp với nhau.

Cơ sở hạ tầng: Blockchain và đồng thuận

Blockchain là nền tảng công nghệ của Web3. Nó là một sổ cái chia sẻ, không thể sửa đổi, được duy trì bởi nhiều nút trong mạng. Nhưng chỉ có sổ cái thôi chưa đủ, còn cần cơ chế đồng thuận để quyết định ai có thể thêm các bản ghi mới.

Bitcoin sử dụng cơ chế bằng chứng công việc (PoW) — các thợ mỏ cạnh tranh bằng khả năng tính toán để giành quyền ghi chép. Ethereum sau khi nâng cấp chuyển sang bằng chứng cổ phần (PoS) — các người tham gia nắm giữ nhiều token hơn có xác suất ghi chép cao hơn. Các cơ chế này đảm bảo không thực thể nào kiểm soát toàn bộ mạng.

Lớp trung gian: Ứng dụng và giao thức

Trên nền tảng blockchain, các nhà phát triển xây dựng các ứng dụng. Các ứng dụng này vận hành dựa trên hợp đồng thông minh — mã tự động thực thi, không cần trung gian. Ví dụ, một sàn giao dịch phi tập trung có thể tự động ghép nối người mua và người bán, thực hiện trao đổi, thanh toán — tất cả đều do mã thực hiện mà không cần công ty trung gian.

Lớp tương tác người dùng: Ví và ứng dụng

Người dùng cuối tương tác với Web3 qua ví. MetaMask, Coinbase Wallet, Trust Wallet là các công cụ quản lý danh tính và tài sản số của người dùng. Người dùng kiểm soát khóa riêng của mình, nghĩa là quyền tự chủ tài chính hoàn toàn — không ai có thể đóng băng tài khoản hoặc giữ tiền của bạn.

Lớp lưu trữ và dữ liệu

Ngoài các giao dịch, Web3 còn cần lưu trữ lượng lớn dữ liệu. IPFS (Hệ thống tệp liên hành tinh) cung cấp lưu trữ phân tán — các tệp không lưu trên một máy chủ duy nhất mà phân tán trên nhiều nút toàn cầu. Ngay cả khi một nút offline, dữ liệu vẫn có thể truy cập. Arweave cung cấp lưu trữ vĩnh viễn, đảm bảo dữ liệu đã tải lên sẽ không bị mất.

Hệ sinh thái Web3: Từ lý thuyết đến ứng dụng thực tế

Cách tốt nhất để hiểu Web3 là xem nó thay đổi như thế nào các ứng dụng thực tế.

DeFi: Tài chính phi tập trung

DeFi cho phép bất kỳ ai tham gia các hoạt động tài chính — vay mượn, trao đổi, đầu tư — mà không cần ngân hàng hay trung gian. Một người ở Kenya có thể vay vốn của người ở Argentina để phát triển kinh doanh, tự tính lãi và hạn trả. Không ngân hàng, không phí chuyển khoản, không kiểm tra tín dụng, chỉ có mã và thị trường.

Với hơn 2 tỷ người không có tài khoản ngân hàng toàn cầu, DeFi mở ra cánh cửa mới cho tài chính toàn diện. Trong các quốc gia có lạm phát cao, nó cung cấp phương thức bảo vệ tài sản mới.

NFT và nền kinh tế sáng tạo

NFT không chỉ là tác phẩm nghệ thuật số. Nhạc sĩ có thể bán bài hát dưới dạng NFT trực tiếp cho fan, giữ 100% doanh thu. Họa sĩ có thể giao dịch tác phẩm trên thị trường toàn cầu mà không cần phòng trưng bày. Nhà thiết kế có thể tạo bộ sưu tập thời trang ảo, khách hàng mua về có thể dùng trong nhiều nền tảng khác nhau.

Sự kết hợp quyền sở hữu và khả năng di chuyển này tạo ra các mô hình kinh doanh mới. Người sáng tạo nhận phần thưởng trực tiếp. Người hâm mộ trở thành chủ sở hữu chứ không chỉ là người tiêu dùng.

GameFi: Chơi game, kiếm tiền thật

Trong game truyền thống, bạn bỏ thời gian và tiền bạc để mua tài sản trong game — nhưng không thể chuyển đổi thành tiền thật — các tài sản này bị khóa trong máy chủ của nhà phát hành.

Game blockchain thay đổi điều đó. Trong Axie Infinity, mỗi sinh vật, vật phẩm đều là NFT thực sự, có thể giao dịch trên thị trường mở. Các token kiếm được trong game có thể quy đổi thành tiền thật. Trong đại dịch, hàng trăm nghìn người Philippines đã kiếm sống nhờ chơi Axie Infinity.

Đây không phải là viễn tưởng. Đây là ví dụ thực tế về cách Web3 định nghĩa lại giá trị và quyền sở hữu.

DAO: Tổ chức phi tập trung

Tổ chức tự trị phi tập trung (DAO) là đổi mới tổ chức của Web3. Một DAO là cộng đồng do mã điều hành, không phải con người. Quyết định được đưa ra qua bỏ phiếu, các quy tắc tự thực thi qua hợp đồng thông minh.

Ví dụ, một DAO đầu tư mạo hiểm — các chủ sở hữu token bỏ phiếu quyết định rót vốn vào dự án nào, hợp đồng thông minh tự giải ngân. Không có CEO quyết định đơn phương. Không có nhân viên biển thủ tài sản. Mọi thứ minh bạch và tự động.

Thách thức thực tế của Web3

Dù có triển vọng sáng lạn, Web3 cũng đối mặt với nhiều thách thức lớn.

Khó khăn về khả năng sử dụng

Hiện tại, việc dùng Web3 vẫn khá phức tạp. Người dùng cần hiểu về khóa riêng, ví, phí gas, tương tác hợp đồng. Phí giao dịch trên một số mạng vẫn cao, khiến nhiều người dùng tiềm năng bị bỏ lại phía sau. Ở Philippines, Brazil hay châu Phi, một giao dịch có thể tương đương một ngày lương của họ.

Các giải pháp mở rộng lớp hai (như Rollups của Ethereum) đang giảm đáng kể chi phí giao dịch. Ví cũng ngày càng thân thiện hơn với người dùng. Nhưng để phổ cập đại chúng, còn cần thời gian.

Quy định pháp luật

Quy định là vấn đề then chốt của Web3. Chính phủ lo ngại về việc tiền mã hóa có thể dùng để rửa tiền, tài trợ khủng bố hoặc trốn thuế. Việc phát hành token như tiền tệ có thể đe dọa công cụ chính sách tiền tệ của các quốc gia.

Tuy nhiên, đây không phải là câu hỏi “có hay không”. Trung Quốc đã phát triển đồng kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC), châu Âu cũng đang nghiên cứu CBDC, cho thấy chính phủ có thể áp dụng blockchain trong khi vẫn kiểm soát cung tiền. Quy định rõ ràng, minh bạch là cách tốt nhất để thúc đẩy phát triển hợp pháp của Web3.

Rủi ro kỹ thuật và độ phức tạp

Hệ sinh thái DeFi ngày càng phức tạp. Khi nhiều giao thức tương tác, một lỗ hổng trong một giao thức có thể gây ra phản ứng dây chuyền. Các cơ chế khuyến khích token có thể dẫn đến bong bóng đầu cơ, gây thiệt hại cho người dùng bình thường. Các lỗi kỹ thuật có thể dẫn đến mất tiền.

Điều này không chỉ riêng Web3. Hệ thống tài chính truyền thống cũng có rủi ro phức tạp. Nhưng trong Web3, do mã nguồn minh bạch, ai cũng có thể kiểm tra, phát hiện lỗ hổng.

Đối thoại pháp lý, chính sách và công nghệ

Web3 là gì cuối cùng phụ thuộc vào cách các khung pháp lý và chính sách định hình sự phát triển của nó.

Mã như luật pháp

Hiện nay, an ninh mạng thường dựa vào kiểm tra thủ công — kiểm tra dữ liệu, quy trình bảo vệ. Web3 giới thiệu một cách tiếp cận mới: quy tắc được lập trình trong hợp đồng thông minh, tự thực thi.

Ví dụ, chính phủ có thể mã hóa quy định chống rửa tiền vào hợp đồng thông minh. Khi mã được triển khai, hệ thống tự động từ chối các giao dịch đáng ngờ. Không công ty nào có thể bỏ qua quy tắc này vì quy tắc được chính giao thức thực thi. Phương pháp “pháp luật là mã” này có thể nâng cao hiệu quả tuân thủ pháp luật.

Quy định như đối tác

Một hiểu lầm phổ biến là Web3 nên “không thể bị quy định”. Nhưng lịch sử cho thấy, các công nghệ tài chính không rõ ràng về quy định dễ bị lạm dụng, dẫn đến các lệnh cấm chặt chẽ hơn.

Ngược lại, quy định rõ ràng — các quy tắc minh bạch, phân loại rõ ràng, thực thi công bằng — sẽ thúc đẩy sự phổ biến của Web3. Các quy định như MiCA của châu Âu hay luật về tài sản số của các bang Mỹ đang xây dựng khung pháp lý như vậy.

Tương lai Web3 và các ý tưởng kinh doanh

Câu hỏi cuối cùng về Web3 là: nó sẽ thay đổi kinh doanh như thế nào?

Dân chủ hóa nền kinh tế sáng tạo

Trong Web 2.0, các nhà sáng tạo phụ thuộc vào nền tảng. YouTube, Spotify hay Instagram kiểm soát phân phối, thuật toán và doanh thu. Web3 cho phép các nhà sáng tạo kết nối trực tiếp với người hâm mộ. Nhạc sĩ có thể bán bài hát dưới dạng NFT, giữ 100% doanh thu. Nhà văn có thể token hóa tác phẩm để xây dựng cộng đồng tài chính.

Mô hình kinh doanh mới

Các mô hình kinh doanh truyền thống dựa chủ yếu vào quảng cáo. Trong Web3, các mô hình đa dạng hơn — đăng ký, dịch vụ token hóa, sở hữu cộng đồng. Một ứng dụng có thể phát hành token cho người dùng sớm, người dùng không chỉ dùng dịch vụ mà còn hưởng lợi từ sự phát triển của nó. Mô hình “người dùng là nhà đầu tư” này tạo ra các cơ chế khuyến khích mới.

Hệ sinh thái xuyên nền tảng

Khi tài sản thực sự thuộc về người dùng, chúng có thể di chuyển qua các nền tảng. Tài sản trong game có thể dùng trong thế giới ảo hoặc bán trên thị trường. Tính tương tác này phá vỡ các đảo nền tảng, tạo ra một nền kinh tế số thống nhất.

Nhìn về tương lai: Từ lý thuyết đến thực tiễn

Web3 là gì? Câu hỏi này không có câu trả lời cố định vì Web3 vẫn đang phát triển. Nhưng có một số nguyên tắc rõ ràng: kiểm soát dữ liệu của người dùng, quyền sở hữu thực sự đối với tài sản, phân phối quyền lực thay vì tập trung, minh bạch thay vì “hộp đen”.

Việc hiện thực hóa các nguyên tắc này đòi hỏi sự kết hợp giữa đổi mới công nghệ, chính sách phù hợp và sự chấp nhận của người dùng. Chúng ta đang ở giai đoạn sơ khai, còn nhiều thách thức. Nhưng so với thời kỳ internet sơ khai, chúng ta đã có lộ trình rõ ràng hơn, các ứng dụng rộng rãi hơn và hiểu biết sâu sắc hơn về lý thuyết.

Cách đơn giản nhất để hiểu Web3 là nó nâng cấp internet từ “chỉ đọc, chỉ viết” thành “chỉ đọc, chỉ viết và thực sự sở hữu”. Trong Web 2.0, bạn tạo nội dung nhưng không sở hữu. Trong Web3, quyền sở hữu luôn nằm trong tay người sáng tạo. Sự chuyển đổi đơn giản nhưng căn bản này đang định hình lại tương lai của nền kinh tế số.