Hiểu về khoản lãi phải thu: Những điểm khác biệt chính trong phương pháp kế toán

Đối với bất kỳ tổ chức nào nắm giữ tài sản sinh lãi—dù là các khoản vay mở cho người vay, đầu tư trái phiếu hay các hóa đơn khách hàng quá hạn—sự khác biệt giữa lãi phải thu và doanh thu lãi là rất quan trọng. Hai thuật ngữ này, dù liên quan chặt chẽ, đại diện cho các khái niệm kế toán cơ bản khác nhau ảnh hưởng đến cách lập và diễn giải báo cáo tài chính.

Lãi phải thu thực sự có nghĩa là gì

Lãi phải thu đề cập đến số tiền đã được kiếm được thông qua các khoản đầu tư, khoản vay hoặc các hóa đơn chưa thanh toán nhưng chưa nhận được bằng tiền mặt. Hãy xem đó như số tiền mà công ty đang nợ: lãi đã được tích lũy hợp pháp theo thời gian, nhưng chưa bị người vay trả. Đây là khoản thanh toán dự kiến trong tương lai mà công ty có thể dự đoán hợp lý trong vòng 12 tháng tới.

Khi lãi phải thu đáp ứng các tiêu chí để thu hồi trong ngắn hạn, nó sẽ xuất hiện trên bảng cân đối kế toán của công ty như một tài sản ngắn hạn. Việc này báo hiệu cho nhà đầu tư và các chủ nợ rằng ban quản lý kỳ vọng sẽ chuyển đổi khoản lãi này thành tiền mặt trong thời gian gần. Ví dụ, một khoản vay 100.000 USD với lãi suất 5% hàng năm sẽ đáo hạn sau một năm, tạo ra 2.500 USD lãi bán niên. Vào ngày báo cáo tài chính giữa kỳ, số lãi tích lũy nhưng chưa thanh toán này được ghi nhận là lãi phải thu trên bảng cân đối kế toán.

Lãi phải thu trên bảng cân đối kế toán

Việc đưa lãi phải thu vào tài sản ngắn hạn đòi hỏi ban quản lý phải có sự đánh giá hợp lý. Công ty phải tin tưởng rằng khoản thanh toán sẽ xảy ra. Tuy nhiên, có những tình huống mà giả định này có thể bị đặt câu hỏi. Ví dụ, một công ty sản xuất tính lãi 1% hàng tháng trên các hóa đơn khách hàng quá hạn. Sau sáu tháng không thanh toán, tài khoản của khách hàng đã tích lũy 6% lãi. Dù đã ghi nhận khoản lãi này, công ty cần xem xét cẩn thận liệu việc coi đó là tài sản có hợp lý hay không, do khả năng thu hồi thực tế thấp.

Tương tự, khi một ngân hàng cấp tín dụng và đối mặt với rủi ro vỡ nợ lớn, ngân hàng có thể thiết lập dự phòng nợ xấu—một khoản dự phòng giảm giá trị của khoản phải thu để phản ánh các khoản lỗ dự kiến. Cách tiếp cận thận trọng này giúp bảo vệ người sử dụng báo cáo tài chính khỏi việc đánh giá quá cao giá trị tài sản.

Doanh thu lãi khác nhau như thế nào theo phương pháp kế toán

Định nghĩa và thời điểm ghi nhận doanh thu lãi phụ thuộc vào phương pháp kế toán mà công ty áp dụng: phương pháp tích lũy hay phương pháp thu tiền.

Theo phương pháp kế toán theo tích lũy, tất cả lãi tích lũy đều được ghi nhận là doanh thu, bất kể đã nhận hay chưa. Phương pháp này cung cấp một bức tranh toàn diện về hiệu quả kinh tế. Nếu một công ty nhận 10.000 USD tiền lãi thực tế trong một quý và đồng thời tích lũy thêm 5.000 USD lãi chưa nhận, báo cáo lợi nhuận sẽ ghi nhận đầy đủ 15.000 USD là doanh thu lãi theo phương pháp tích lũy.

Trong khi đó, phương pháp dựa trên tiền mặt lại chỉ ghi nhận doanh thu khi tiền thực sự được chuyển giao. Sử dụng ví dụ tương tự, công ty chỉ ghi nhận 10.000 USD doanh thu lãi—chỉ số tiền đã thực sự nhận được. Số lãi 5.000 USD còn lại sẽ không được ghi nhận cho đến khi tiền đến tay.

Ví dụ thực tế: Từ lý thuyết đến ứng dụng

Các tình huống thực tế minh họa rõ ràng các khái niệm này. Một công ty mua trái phiếu trả lãi bán niên (vào ngày 1 tháng 3 và 1 tháng 10) là ví dụ hữu ích. Vào cuối năm, ngày 31 tháng 12, tổ chức có thể ghi nhận lãi tích lũy sau khoản thanh toán ngày 1 tháng 10 như một tài sản trên bảng cân đối kế toán, dù khoản thanh toán tiếp theo chưa đến. Số lãi này là lãi phải thu—đã kiếm được nhưng chưa được thanh toán.

Sự khác biệt rõ ràng nhất giữa hai hệ thống kế toán xuất hiện trong các tình huống có khoảng thời gian lớn. Một tổ chức cho vay cấp 100.000 USD với lãi suất 5% hàng năm sẽ nhận được khoản hoàn trả cộng lãi. Theo phương pháp tích lũy, mỗi kỳ kế toán sẽ ghi nhận lãi đã kiếm được ngay lập tức. Theo phương pháp thu tiền, không có gì được ghi nhận cho đến khi nhận được tiền thực tế. Sự chênh lệch về thời điểm này có thể khiến hai doanh nghiệp vốn dĩ giống nhau trở nên khác biệt rõ rệt trên báo cáo tài chính.

Hiểu rõ các khác biệt này giúp các bên liên quan—nhà đầu tư, kiểm toán viên, chủ nợ và quản lý—có thể diễn giải báo cáo tài chính chính xác hơn và đánh giá đúng vị thế kinh tế thực sự của công ty. Lãi phải thu phản ánh những gì công ty đã hợp pháp kiếm được; doanh thu lãi thể hiện thời điểm và cách thức ghi nhận chính thức khoản thu nhập đó trên báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh.