Mình vừa tìm hiểu một câu hỏi khá thú vị: tại sao các quốc gia lại phải vay tiền thay vì tự in tiền để giải quyết vấn đề tài chính? Nghe có vẻ lạ lùng nhưng lý do thực ra khá đơn giản.

Hãy tưởng tượng thế giới như một ngôi làng lớn. Mỗi quốc gia là một gia đình chuyên sản xuất một thứ gì đó: Đức làm ô tô, Pháp làm nước hoa, Việt Nam trồng gạo, Nga sản xuất công cụ. Để sống tốt, họ cần mua hàng từ nhau - cái gọi là nhập khẩu. Vấn đề là: dùng cái gì để thanh toán?

Ban đầu mọi người dùng vàng, nhưng vàng quá nặng, quá khó chia nhỏ. Rồi một người - ông Mỹ - đứng lên tuyên bố: "Các bạn hãy dùng tiền tôi in ra, gọi là đô la Mỹ. Tôi đảm bảo nó được hỗ trợ bởi vàng của tôi." Vì ông Mỹ mạnh nhất làng, giàu nhất, nên mọi người tin tưởng và chấp nhận. Từ đó, đô la Mỹ trở thành tiền tệ quốc tế.

Nhưng đây chính là vấn đề: các quốc gia khác không thể tự in đô la được. Nếu Việt Nam muốn nhập khẩu ô tô từ Đức, Việt Nam phải có đô la Mỹ. Nếu không có, Việt Nam phải vay hoặc mua chịu. Đó là lý do tại sao các quốc gia phải vay tiền.

Còn tại sao các quốc gia có được tự in tiền không? Có, họ có thể in tiền của riêng mình, nhưng tiền đó chỉ được dùng trong nước. Nếu muốn mua hàng từ nước ngoài, họ vẫn cần đô la Mỹ hoặc các ngoại tệ khác được thế giới chấp nhận.

Có một ví dụ buồn cười nhưng rất thực tế: Zimbabwe. Thủ tướng Mugabe quyết định in tiền bừa bãi để giải quyết nợ nước. Anh ta nghĩ: "In tiền, mọi người sẽ có tiền, vấn đề sẽ giải quyết." Nhưng kết quả? Lạm phát tăng vũ bão. Vào năm 1980, 1 đô la Mỹ đổi được 0,678 đô la Zimbabwe. Đến 2006, 1 đô la Mỹ đổi được 500.000 đô la Zimbabwe. Năm 2008, lạm phát lên tới 220.000%. Người dân phải kéo xe bò chở tiền để mua một ổ bánh mì.

Tại sao chuyện này lại xảy ra? Vì tiền cũng là một loại hàng hóa. Khi cung tiền quá nhiều so với cầu, giá trị tiền giảm - lạm phát xảy ra. Các quốc gia có được tự in tiền không? Có, nhưng họ phải in một cách có trách nhiệm, không thể in bừa bãi như Mugabe làm.

Mỹ lại khác. Mỹ có thể in tiền nhiều hơn các quốc gia khác vì đô la Mỹ được dùng toàn cầu. Khi Mỹ in tiền và chi tiêu qua các công ty, quân sự, Mỹ mua hàng từ thế giới bằng đô la mới in ra. Thế giới nhận đô la, rồi dùng nó để mua hàng từ các nước khác. Đó gọi là "nới lỏng định lượng" - một thủ thuật tài chính rất thông minh.

Nhưng Mỹ cũng không thể in vô tận. Nếu in quá nhiều, đô la sẽ mất giá, toàn cầu sẽ có lạm phát, cuối cùng Mỹ cũng gặp rắc rối. Vì vậy, mặc dù Mỹ nắm quyền in tiền cho cả thế giới, Mỹ vẫn phải vay nợ rất nhiều. Chính sách "có đi có lại" của Mỹ kèm theo là những khoản nợ khổng lồ.

Thế nên câu trả lời cho câu hỏi "các quốc gia có được tự in tiền không" là: có, nhưng tiền đó chỉ có giá trị trong nước. Để mua sắm quốc tế, bạn cần những đồng tiền được thế giới công nhận. Và hiện tại, đô la Mỹ vẫn là vua.