EoTàu biến thành "Trạm thu phí" — Ý định thực sự của Iran và tình thế tiến thoái lưỡng nan của Trump

Phía sau thỏa thuận ngừng bắn, vị trí của eo biển Hormuz đang trải qua một sự chuyển đổi âm thầm. Nhiều phương tiện truyền thông dẫn lời các quan chức khu vực cho biết, thỏa thuận ngừng bắn cho phép Iran và Oman thu phí các tàu đi qua eo biển Hormuz. Nếu điều khoản này cuối cùng được thực thi, Iran sẽ biến một tuyến đường hàng hải quốc tế thành "trạm thu phí" của riêng mình — và đó có thể chính là mục tiêu chiến lược thực sự của Iran.

1. Từ "phong tỏa" đến "thu phí": Nâng cấp chiến lược của Iran

Từ ngày chiến tranh bùng nổ, eo biển Hormuz luôn là trung tâm của toàn bộ xung đột. Sau khi chiến sự nổ ra ngày 28 tháng 2, Iran nhanh chóng phong tỏa tuyến đường huyết mạch vận chuyển khoảng một phần năm dầu mỏ toàn cầu, gây ra cú sốc nghiêm trọng nhất đối với thị trường năng lượng trong nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, phong tỏa là một con dao hai lưỡi — nó gây tổn hại cho toàn cầu, cũng như chính Iran. Mỗi ngày phong tỏa, Iran cũng phải chịu thiệt hại kinh tế hàng chục tỷ USD. Do đó, chiến lược của Iran bắt đầu nâng cấp: từ "phong tỏa toàn diện" chuyển sang "cho phép qua lại có điều kiện".

Theo nhiều nguồn dẫn lời các quan chức khu vực, thỏa thuận ngừng bắn cho phép Iran và Oman thu phí các tàu đi qua eo biển Hormuz, Iran sẽ dùng khoản thu này để phục hồi sau chiến tranh. Reuters phân tích rằng, eo biển Hormuz là eo biển tự nhiên, khác với kênh đào Suez hay kênh đào Panama là các tuyến đường nhân tạo, về nguyên tắc không thể thu phí trực tiếp khi tàu đi qua, trừ khi cung cấp dịch vụ dẫn đường hoặc dịch vụ liên quan. Do đó, nếu Iran thực thi kế hoạch này, sẽ gặp phải trở ngại từ luật pháp quốc tế và quy tắc hàng hải. Tuy nhiên, đối với Iran, hiện tại không cần vội vàng thực hiện ngay — sau khi viết "có thể thương lượng thu phí" vào thỏa thuận ngừng bắn, còn có thể tiếp tục đàm phán.

Nghiên cứu viên Viện Khoa học Quân sự Pan Xinmao cũng chỉ ra rằng, yêu cầu kiểm soát eo biển Hormuz của Iran thực chất là tìm kiếm quyền kiểm soát có hệ thống, đề xuất thu phí tàu qua lại trực tiếp thách thức nguyên tắc tự do hàng hải của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển, chạm vào lợi ích cốt lõi của Mỹ và phương Tây.

Chuyên gia cao cấp về Trung Đông của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Mỹ, Mona Yakubián, cho biết, khả năng quân đội Iran phối hợp cho tàu đi qua eo biển Hormuz là một "nhượng bộ lớn" đối với chính quyền Iran.

2. Tình thế tiến thoái lưỡng nan của Trump: Mở cửa eo biển vs. chấp nhận thu phí

Trump đang đối mặt với một tình thế tiến thoái lưỡng nan nghiêm trọng. Một mặt, ông rất mong muốn eo biển Hormuz mở lại — đây là lời hứa với cử tri của ông, cũng là chìa khóa để giảm lạm phát trong nước Mỹ. Mặt khác, nếu chấp nhận Iran thu phí tại eo biển, sẽ tạo ra một tiền lệ nguy hiểm: điều này có nghĩa Iran không chỉ lấy lại quyền kiểm soát thực tế eo biển, mà còn biến quyền kiểm soát này thành lợi ích kinh tế lâu dài thông qua hệ thống thu phí có tổ chức.

Phía Nhà Trắng đã thể hiện rõ quan điểm. Theo AP, Nhà Trắng tuyên bố Trump rõ ràng phản đối việc thu phí tàu qua eo biển Hormuz. Ngày 8 tháng 4, phát ngôn viên Nhà Trắng nhấn mạnh, Trump "rõ ràng phản đối việc thu phí tàu qua eo biển trong bối cảnh ngừng bắn". Điều này có nghĩa, lập trường của Mỹ và Iran về vấn đề thu phí tại eo biển hiện đang hoàn toàn đối lập.

Phức tạp hơn nữa, trước đó Trump đã công khai nói rằng, kế hoạch 10 điểm của Iran là "một đề xuất có thể đàm phán". Trong đó, Iran rõ ràng yêu cầu giữ vị thế thống trị tại eo biển Hormuz — chính tuyên bố này đã để lại nhiều khoảng trống giải thích cho việc "thu phí".

3. Phân tích thị trường: Vẫn còn bao phủ trong sự không chắc chắn

Phản ứng của thị trường toàn cầu với tin tức về ngừng bắn chính là minh chứng rõ ràng nhất — giá dầu giảm hơn 15%, nhưng giá vàng lại đồng thời tăng vọt lên trên 4800 USD. Xu hướng "đối lập" này phản ánh nỗi lo sâu sắc của thị trường: mặc dù ngừng bắn tạm thời giảm thiểu rủi ro đứt nguồn cung năng lượng, nhưng đà tăng liên tục của vàng cho thấy các nhà đầu tư không nghĩ rằng vấn đề căn bản đã được giải quyết.

Shon Hiatt, Giám đốc chiến lược thị trường năng lượng tại Trường Kinh doanh Marshall của Đại học Nam California, nhận định: "Ý nghĩa thực sự của việc ngừng bắn, cũng như khi nào và làm thế nào nhiên liệu sẽ lại đi qua eo biển Hormuz vẫn còn rất nhiều điều chưa rõ." Alex Hodes, trưởng bộ phận chiến lược thị trường năng lượng của StoneX, bổ sung rằng, bất kể ngừng bắn có kéo dài hay không, chi phí bảo hiểm sẽ cao hơn trước chiến tranh, và các tàu sẽ thận trọng hơn khi đi qua tuyến đường này.

Theo dữ liệu của Kpler, có hơn 400 tàu chở dầu và nhiên liệu sạch đang mắc kẹt trong Vịnh Péc-xích, cùng với 34 tàu chở khí hóa lỏng và 19 tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng, tổng cộng hơn 1000 tàu đang chờ qua lại tại hai bên eo biển Hormuz. Ngay cả khi ngừng bắn có hiệu lực, việc thông qua eo biển cũng không thể phục hồi trong vòng 24 giờ — các chủ tàu cần có quy định rõ ràng về phí, điều khoản bảo hiểm và các biện pháp an toàn.

4. Ảnh hưởng tiềm năng của mô hình "trạm thu phí"

Nếu Iran cuối cùng thành công trong việc biến eo biển Hormuz thành "trạm thu phí", tác động sẽ vượt xa lĩnh vực vận tải:

· Thị trường năng lượng: Mỗi tàu đi qua eo biển sẽ phải trả thêm chi phí, phần chi phí này cuối cùng sẽ được chuyển sang người tiêu dùng cuối cùng, nghĩa là ngay cả khi chiến tranh kết thúc, giá dầu cũng khó trở lại mức trước chiến tranh.
· Luật pháp quốc tế: Việc thu phí eo biển tự nhiên sẽ trực tiếp thách thức nguyên tắc tự do hàng hải trong Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển, có thể gây ra phản ứng dây chuyền toàn cầu — các quốc gia ven biển khác có thể bắt chước, đưa ra các yêu sách tương tự đối với các tuyến đường hàng hải quan trọng.
· Kinh tế Iran: Nếu hệ thống thu phí được thiết lập, Iran sẽ có nguồn thu ổn định dài hạn, giúp giảm bớt tình trạng tài chính bị tổn thương nặng nề do các lệnh trừng phạt, đồng thời tăng khả năng chiến lược trong các đàm phán tương lai.
· Lợi ích của Mỹ: Điều này có nghĩa, quyền kiểm soát eo biển của Mỹ sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng — ai kiểm soát eo biển, với điều kiện nào, sẽ không còn do Mỹ quyết định đơn phương nữa.

5. Chưa quyết định "điều khoản thu phí": Trận chiến hai tuần tới

Điều đáng chú ý là, các thông tin về "trạm thu phí" hiện chủ yếu dựa vào truyền miệng của các quan chức khu vực, chưa được xác nhận chính thức từ phía Mỹ và Iran. Phía Nhà Trắng cũng chưa phản hồi rõ ràng về vấn đề thu phí eo biển. Phân tích của Reuters chỉ ra rằng, việc thu phí eo biển tự nhiên gặp nhiều trở ngại về luật pháp quốc tế và thực tế vận hành, khó có thể thực hiện nhanh trong ngắn hạn.

Do đó, khả năng cao là, việc thu phí eo biển sẽ trở thành một "lá bài" trong đàm phán — Iran dùng nó để gây sức ép với Mỹ, đổi lấy những nhượng bộ trong các vấn đề cốt lõi khác. Quyết định thực sự về số phận của eo biển sẽ phụ thuộc vào các cuộc đàm phán kéo dài hai tuần bắt đầu từ ngày 10 tháng 4 tại Islamabad.

Tổng kết: Từ "phong tỏa" đến "thu phí", chiến lược của Iran đối với eo biển Hormuz đang trải qua một quá trình nâng cấp tinh vi và mang tính chiến lược. Lựa chọn của Trump cũng rất gay gắt: hoặc chấp nhận điều kiện của Iran (thu phí + kiểm soát), để đổi lấy việc mở lại eo biển; hoặc từ chối nhượng bộ, gánh chịu cuộc phong tỏa kéo dài gây khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Nhà Trắng đã rõ ràng phản đối việc thu phí, nhưng trước đề xuất 10 điểm của Iran và sự chênh lệch lớn về lập trường, cuộc "đấu tranh eo biển" này chắc chắn sẽ không kết thúc trong ngắn hạn. Hai tuần tới, các cuộc đàm phán tại Islamabad sẽ là nơi các bên thực sự đối đầu quyết liệt.