Liệu ngừng bắn tạm thời giữa Mỹ và Iran có thể mang lại hòa bình không?

Bài viết: George

Dưới sự trung gian của Pakistan, Mỹ và Iran đã đạt được một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời kéo dài 2 tuần. Mỹ và Israel đồng ý tạm dừng các cuộc không kích vào Iran; đổi lại, Iran sẽ tạm thời dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với eo biển. Trước hết cần làm rõ một điều: nếu hiệp định này được thực thi nghiêm ngặt, thì có lợi cho Mỹ nhưng bất lợi cho Iran. Với vai trò trung gian, quan hệ của Pakistan với Mỹ tốt hơn nhiều so với quan hệ của Pakistan với Iran, nên phía Pakistan đương nhiên khó có khả năng đưa ra một phương án gây bất lợi cho Mỹ.

Lực lượng tăng viện đợt hai của Mỹ đang gấp rút tiến về chiến trường:

Quan trọng hơn, nếu cuộc xung đột ở Vùng Vịnh được “đóng băng” trong 2 tuần, sẽ giành cho Mỹ một khoảng thời gian quý báu để điều binh khiển tướng. Là một đế quốc mang tính toàn cầu, Mỹ đã tốn không ít tiền để xây dựng một lực lượng có thể triển khai nhanh trên phạm vi toàn cầu, bao gồm các đơn vị đổ bộ đường không, các nhóm tác chiến tàu sân bay, lực lượng đổ bộ sẵn sàng v.v… Đầu năm nay, để can thiệp vào tình hình Venezuela, Mỹ đã triển khai tàu sân bay “Ford” và tàu tấn công đổ bộ “Wasp” ở vùng biển Caribe. Khi tình hình Trung Đông bắt đầu leo thang, Mỹ lần lượt điều “Lincoln” và “Ford” tới Trung Đông, hình thành một hệ thống răn đe hai tàu sân bay nhắm vào Iran.

Thế nhưng, từ giữa tháng 3, do chỉ không kích thôi không thể buộc Iran thỏa hiệp, Mỹ đã khẩn cấp rút từ Nhật Bản sang một ARG do tàu tấn công đổ bộ “Liberty” dẫn đầu (ARG – lực lượng đổ bộ sẵn sàng), mang theo 2500 lính thủy đánh bộ, nhanh chóng tiến thẳng tới Trung Đông. Sau 3 tuần hành quân, ARG này đã tới đúng khu vực chiến trường dự kiến. Đồng thời, sư đoàn dù 82 với 1,3 vạn quân tác chiến cũng từ đất liền sang Trung Đông và hoàn tất các công tác chuẩn bị trước chiến. Tuy nhiên, nói “có đúng lúc” hay không: tàu sân bay “Ford” vốn đang được bố trí ở Đông Địa Trung Hải bất ngờ xảy ra hỏa hoạn, buộc phải tới Croatia để sửa chữa.

Tàu tấn công đổ bộ có thể yểm trợ trên không cho lực lượng đổ bộ:

Trong tác chiến với các quốc gia nhỏ và vừa, Mỹ đặc biệt phụ thuộc vào các lực lượng phản ứng nhanh như sư đoàn dù, không quân lục quân hoặc ARG. ARG được cấu thành từ tàu tấn công đổ bộ, tàu đổ bộ dạng ụ nổi (dock landing ship) và tàu vận tải; thông thường có thể chở 2500 lính thủy đánh bộ, thuộc loại “mũi nhọn”. Do chi phí bảo trì cao, Mỹ chỉ có thể thành lập 6—8 đội ARG. Nếu tàu sân bay đảm nhiệm nhiệm vụ giành quyền kiểm soát trên biển và trên không, thì các lực lượng đổ bộ sẵn sàng sẽ thực hiện các mục tiêu tác chiến như đổ bộ đánh chiếm bãi biển.

Khi lực lượng đổ bộ đợt một tới Trung Đông, quân đội Mỹ đã xuất hiện bất đồng nghiêm trọng ngay trong nội bộ về hình thức tiến hành chiến tranh. Các quan chức dân sự do Trump bổ nhiệm lên sau khi nhậm chức chủ trương “đánh nhanh thắng nhanh”, dựa vào tác chiến trên bộ để loại bỏ khả năng phong tỏa eo biển của Iran. Tuy nhiên phương án này vấp phải sự phản đối của các quân nhân chuyên nghiệp; họ cho rằng làm như vậy quá mạo hiểm, bởi nếu Iran ở eo biển Hormuz bố trí dày đặc mìn, tàu chiến Mỹ sẽ chịu tổn thất lớn. Do bất đồng quá sâu sắc, quân đội Mỹ đã bước vào một đợt biến động nhân sự trên diện rộng, nhiều cấp lãnh đạo bị bãi nhiệm.

Tàu đệm khí có thể chở quân để nhanh chóng đổ bộ lên bờ:

Do chuẩn bị chưa đầy đủ, vào cuối tháng 3, Mỹ đã cử thêm đợt hai lực lượng tăng viện tới Trung Đông, gồm cả nhóm tác chiến tàu sân bay “Bush” và ARG do tàu tấn công đổ bộ “Pugilist” dẫn đầu. ARG này cũng chở 2500 lính thủy đánh bộ; các tàu đệm khí mà đơn vị này được trang bị có thể bỏ qua giới hạn địa hình, nhanh chóng vận chuyển xe tăng và xe bọc thép lên bãi biển. Do dựa vào động cơ truyền thống (công suất quy ước) nên tàu tấn công đổ bộ khó có thể hành quân ở mức đầy tải; cần bổ sung nhiên liệu định kỳ.

Hiện tại, tàu sân bay “Bush” đang ở Đại Tây Dương, ít nhất phải mất 2 tuần mới có thể tới Đông Địa Trung Hải. Tàu tấn công đổ bộ “Pugilist” vừa rời khỏi Trân Châu Cảng; do phục vụ hơn 30 năm, tốc độ hành trình của tàu đã giảm xuống. Đường đi dự kiến của con tàu là: Manila (tuần sau) — căn cứ Diego Garcia (2 tuần sau đó) — vịnh Oman (sau 3 tuần). Nói cách khác, ít nhất phải kéo tới cuối tháng 4 thì lực lượng đổ bộ đợt hai mới tới đúng vị trí dự kiến.

Đây cũng là một trong những lý do khiến Trump gây sức ép để Iran chấp nhận thỏa thuận ngừng bắn tạm thời. Hiện nay việc bố trí lực lượng quân sự của Mỹ ở Trung Đông không mấy lạc quan: tàu sân bay “Ford” vừa hoàn tất sửa chữa, còn nhiệm vụ răn đe chủ yếu dựa vào tàu sân bay “Lincoln” và tàu tấn công đổ bộ “Liberty”. Nếu lúc này khai hỏa, mà không điều động lực lượng mặt đất, thì biện pháp nâng cấp (tức cách tiến hành leo thang) chủ yếu của quân đội Mỹ sẽ là không kích vào các cơ sở năng lượng của Iran, trong đó có các thiết bị dầu ở đảo Khark. Đáp lại, Iran chắc chắn sẽ tiến hành những cuộc tập kích quy mô lớn vào các nhà máy khử muối của các nước ở vùng Vịnh, dẫn đến cục diện “cá chết lưới rách”.

Lực lượng viễn chinh đợt hai của Mỹ:

Tuy nhiên, nếu kéo dài thêm 2—3 tuần, tình hình sẽ có thể thay đổi đáng kể. Khi đó, tàu sân bay “Bush” và “Ford” đều đã sẵn sàng, và lực lượng viễn chinh đợt hai cũng có khả năng đã tới chiến trường. Dù là đánh hay không đánh, hoàn cảnh của Mỹ khi ấy cũng sẽ được cải thiện so với hiện tại. “3 tàu sân bay + 5000 lính thủy đánh bộ + sư đoàn dù đã biên chế lại” là lực lượng liên hợp đủ sức phát động một cuộc chiến tranh mặt đất quy mô nhỏ; kể cả không tác chiến, sự hiện diện của những quân đội này cũng có thể trở thành quân bài quan trọng trên bàn đàm phán.

Vì vậy điều khá kỳ lạ là ở chỗ: tại sao, khi rõ ràng Trump có thể thực hiện kế sách “giãn binh kéo thời gian”, Iran vẫn sẵn sàng chấp nhận thỏa thuận ngừng bắn tạm thời 14 ngày. Lời giải thích mà Pakistan đưa ra là: ở giai đoạn cuối của cuộc đàm phán đã có các cường quốc khác can dự, thúc đẩy Iran chấp nhận đàm phán. Nếu đúng là như vậy, các cường quốc khác có thể đã đưa ra một số điều kiện có thể khiến Iran xiêu lòng, chẳng hạn như cung cấp cho Iran các khoản viện trợ tương đương để bù đắp rủi ro do việc Mỹ tăng quân mang lại.

Kể từ khi chiến tranh bắt đầu, Iran và Pakistan duy trì một mối quan hệ hết sức tế nhị. Iran cố ý giảm tần suất không kích vào Saudi Arabia và tạo điều kiện cho các tàu chở dầu của Pakistan đi qua eo biển Hormuz, nhằm tránh việc kích hoạt “Hiệp ước phòng thủ chung Saudi Arabia—Pakistan”. Pakistan cũng không muốn bị lôi vào cuộc chiến với Iran, vì vậy nước này tích cực đóng vai trò trung gian giữa Mỹ và Iran, thậm chí không ngại làm phật lòng Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE). UAE là một trong những chủ nợ lớn nhất của Pakistan; vì không hài lòng với chính sách đối ngoại của Pakistan, UAE yêu cầu phía Pakistan hoàn trả khoản vay hơn 3 tỷ USD.

Mặc dù Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, nhưng khả năng hai bên đạt được hòa bình lâu dài vẫn còn rất khó khăn. Kế hoạch 10 điểm do Iran đưa ra có thể quy gộp thành 3 yêu cầu lớn:

1, Mỹ phải bảo đảm đủ an ninh để đảm bảo rằng họ sẽ không dễ dàng tiến hành một cuộc xâm lược lần thứ hai. Để đạt mục tiêu này, Mỹ cần rút quân toàn diện khỏi Vùng Vịnh và thúc đẩy Israel chấm dứt cuộc chiến đối với “trục kháng cự”.

2, Mỹ cần dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt đối với Iran, thừa nhận quyền của Iran trong việc tinh luyện urani làm giàu. Đổi lại, Iran cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân (phục hồi “Kế hoạch thỏa thuận hạt nhân Iran” phiên bản Obama).

3, Sau chiến tranh, Iran sẽ giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz và thực hiện cơ chế thu phí theo mô hình eo biển Thổ Nhĩ Kỳ, nhằm bù đắp tổn thất chiến tranh của Iran.

Các yêu cầu của Iran bao trùm các lĩnh vực như an ninh, vấn đề hạt nhân, quyền quản lý eo biển…, nhưng dù là điều khoản nào thì Mỹ cũng khó có thể chấp nhận. Tiếp theo, xem xét kế hoạch 15 điểm do Mỹ đưa ra, có thể quy gộp thành 2 yêu cầu lớn:

1, Iran chuyển giao toàn bộ kho dự trữ urani làm giàu mức độ cao, tháo dỡ các cơ sở hạt nhân then chốt, cấm việc tinh luyện urani làm giàu ở cấp độ dùng để chế tạo vũ khí; giới hạn số lượng và tầm bắn tên lửa đạn đạo, đóng băng việc nghiên cứu và phát triển tên lửa đạn đạo; dừng hỗ trợ các tổ chức “trục kháng cự” bao gồm Hezbollah, Hamas và lực lượng vũ trang Houthi, cắt đứt hỗ trợ tài chính và vũ khí của chúng. Đổi lại, Mỹ dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt đối với Iran và cho phép Iran phát triển năng lượng hạt nhân dân dụng.

2, Iran dỡ bỏ phong tỏa eo biển Hormuz để biến eo biển này thành tuyến hàng hải quốc tế cho phép tự do lưu thông.

Không khó để nhận ra rằng thỏa thuận 15 điểm của Mỹ, xét về bản chất, chính là trên cơ sở thỏa thuận “không làm giàu urani” trước khi chiến tranh nổ ra, cộng thêm yêu cầu mở eo biển; “đổi nước thay rau” nhưng không đổi bản chất. Khi ông Khamenei còn tại vị, Iran cũng chưa từng chấp nhận một thỏa thuận nhục nhã như vậy. Nay tình hình chính trị của Iran do phe diều hâu dẫn dắt, lập trường đàm phán chắc chắn sẽ không lùi lại so với hai tháng trước. Trong hai tuần tới, xác suất giữa Mỹ và Iran đạt được một thỏa thuận hòa bình lâu dài là cực kỳ thấp, vì khoảng cách về mức “đòi giá” của hai bên quá lớn.

Mặt khác, nhiều quan điểm cho rằng cuộc tác chiến của Trump đối với Iran chỉ có thể kéo dài đến cuối tháng 4 vì “Luật ủy quyền chiến tranh của Mỹ” quy định rằng: các hoạt động quân sự do Tổng thống khởi động mà không có sự ủy quyền của Quốc hội chỉ có thời hạn 60 ngày, kèm theo thời gian rút quân 30 ngày nữa. Từ đó suy ra, nếu Trump tiến hành không kích vào Iran vào cuối tháng 2, về mặt lý thuyết ông chỉ có thể đánh tới cuối tháng 4, sau đó phải rút quân.

Tuy nhiên, lý thuyết là một chuyện, thực tế lại là chuyện khác. Luật pháp Mỹ không quy định cụ thể về hình thức rút quân; Trump hoàn toàn có thể “lách” theo luật, diễn giải tác chiến mặt đất là “đảm bảo việc rút quân được tiến hành thuận lợi”. Năm 1999, Clinton cũng đã dùng lý do “bảo vệ công dân” để lách giới hạn 60 ngày của các hoạt động quân sự, rồi tiến hành các cuộc không kích quy mô lớn vào Nam Tư. Vì vậy, nếu không có ủy quyền của Quốc hội, Trump vẫn có thể kéo dài cuộc chiến với Iran đến cuối tháng 5.

Nhìn về tương lai, eo biển Hormuz có 3 kịch bản diễn tiến:

1, Do Iran kiểm soát, dần dần mở cửa

2, Phong tỏa dài hạn, nền kinh tế toàn cầu tê liệt

3, Do Mỹ kiểm soát, mở cửa nhanh chóng

Đối với phần lớn các nước công nghiệp ở châu Á và châu Âu, họ không quá quan tâm eo biển do ai kiểm soát, chỉ mong được mở lại sớm nhất có thể; đó cũng là lý do châu Âu và Hàn Quốc–Nhật Bản có động thái “bày tỏ thiện cảm” với Iran. So với những khó khăn do thiếu hụt năng lượng, chi phí trả tiền có thể coi là không đáng kể. Tuy nhiên đối với Mỹ, bản thân họ không trực tiếp sử dụng tuyến eo biển này; vì vậy Mỹ thà rằng eo biển Hormuz bị phong tỏa lâu dài, còn hơn là quyền kiểm soát eo biển rơi vào tay Iran. Việc giành lại quyền kiểm soát eo biển là nhận thức chung trong cả giới lãnh đạo lẫn công chúng của Mỹ; chỉ là trong quá trình đó, họ hy vọng kiểm soát giá dầu ở mức ôn hòa, tránh tình trạng kinh tế mất kiểm soát.

Trump thường xuyên phát đi tín hiệu đàm phán với Iran và yêu cầu đạt được thỏa thuận ngừng bắn tạm thời. Ngoài việc làm tê liệt Iran và giành thời gian để điều binh khiển tướng, có thể còn một động cơ khác: gây sức ép tối đa lên các nước sản xuất dầu ở Trung Đông. Trong Chiến tranh Vùng Vịnh những năm 90, các nước sản xuất dầu ở Trung Đông đã chi trả phần lớn chi phí quân sự, qua đó Mỹ có thể tiến hành một cuộc chiến tranh công nghệ cao với chi phí thấp. Sau khi cuộc chiến Mỹ–Iran nổ ra, Trump yêu cầu các nước sản xuất dầu ở Trung Đông gánh chịu hơn một nửa chi phí quân sự; vì vậy ông không ngại lấy việc rút quân làm đe dọa. UAE phản ứng khá tích cực, còn Saudi Arabia thì giữ quan điểm dè dặt. Nếu các nước sản xuất dầu ở Trung Đông sẵn sàng gánh phần lớn chi phí chiến tranh, Mỹ sẽ không ngại tiếp tục đánh.

Trung Quốc không mong eo biển Hormuz bị phong tỏa lâu dài, nhưng cũng không muốn chứng kiến việc Mỹ giành quyền kiểm soát eo biển bằng vũ lực. Đối với vấn đề Trung Đông, nguyên tắc ranh giới của Trung Quốc là Mỹ không được thực hiện “thay đổi chế độ” đối với Iran, điều này sẽ dẫn tới nhiều rủi ro khó kiểm soát. Trong trường hợp cần thiết, phía Trung Quốc có năng lực cung cấp sự hỗ trợ mạnh mẽ cho Iran thông qua các kênh thương mại ở Biển Caspi; khi đưa ra quyết định, Mỹ không nên bỏ qua điểm này.